Muốn biết thu nhập thật của nghề mình, cách đáng tin nhất là hỏi vài người đang làm đúng vị trí đó, nhưng hỏi theo khoảng và theo cách tính, không hỏi thẳng "anh được bao nhiêu". Người ta ngại nói con số của riêng mình, nhưng thường sẵn lòng trả lời "vị trí này ở chỗ anh thường nằm trong khoảng nào" hay "lương ở đó gồm những phần gì".
Thông tin từ các bảng khảo sát công khai cho bạn bức tranh rộng; người trong nghề cho bạn chi tiết mà bảng không có: thưởng có đều không, phụ cấp tính sao, chỗ nào trả cao nhưng ép giờ. Bài này hướng dẫn chọn người, đặt câu hỏi, và đọc câu trả lời sao cho không bị một người kể quá lên hay quá xuống làm lệch.
Ai là người nên hỏi
Không phải ai trong nghề cũng cho bạn thông tin dùng được. Ưu tiên theo thứ tự này:
- Người làm đúng vị trí bạn sắp ứng tuyển, ở cùng tỉnh thành hoặc cùng quy mô công ty. Họ gần hoàn cảnh của bạn nhất.
- Người vừa đổi việc trong một hai năm gần đây. Họ mới đi qua vòng đàm phán, nhớ rõ những lời mời họ nhận được và vì sao chọn chỗ này.
- Người từng làm quản lý hoặc tuyển dụng trong ngành. Họ biết khung chung, biết công ty thường để dư bao nhiêu chỗ để thương lượng.
- Thầy cô, người hướng dẫn thực tập có học trò đi làm nhiều nơi. Họ nghe được nhiều nguồn, ít bị lệch theo một công ty.
- Bạn cùng lớp, đồng nghiệp cũ đã sang chỗ khác. Dễ hỏi nhất nhưng dễ lệch nhất, vì hoàn cảnh của từng người rất khác nhau.
Tránh dựa vào một người duy nhất, nhất là người vừa có trải nghiệm rất tốt hoặc rất tệ. Ba đến năm người là đủ để thấy một khoảng, và thấy chỗ nào các câu trả lời khớp nhau, chỗ nào vênh. Chỗ vênh thường là chỗ đáng hỏi thêm: vì sao chỗ này cao hơn hẳn, đổi lại phải làm gì.
Câu hỏi nên dùng và câu hỏi nên tránh
Cách đặt câu hỏi quyết định người kia có trả lời hay lảng đi. Đổi từ hỏi con số cá nhân sang hỏi khoảng, cấu trúc và kinh nghiệm.
| Nên hỏi | Nên tránh | Vì sao |
|---|---|---|
| "Vị trí như em định ứng tuyển thì ở chỗ anh chị thường nằm trong khoảng nào ạ?" | "Anh được bao nhiêu một tháng?" | Hỏi về vị trí thì người ta trả lời như chuyên gia, không phải khai chuyện riêng. |
| "Lương ở đó gồm lương cứng, phụ cấp, thưởng chia thế nào ạ?" | "Có nhiều không anh?" | Câu đầu cho bạn cấu trúc để so; câu sau chỉ nhận được cảm nhận. |
| "Khi mới vào, anh chị có thương lượng được không, phần nào dễ xin thêm nhất?" | "Em nên đòi bao nhiêu?" | Người ta ngại chịu trách nhiệm thay bạn, nhưng sẵn sàng kể chuyện đã xảy ra. |
| "Người mới với người làm vài năm thì cách nhau khoảng bao nhiêu phần ạ?" | "Chỗ nào trả cao nhất?" | Câu đầu giúp bạn đặt mình vào đúng bậc; câu sau dễ ra tin đồn. |
| "Có khoản gì mà lúc nhận việc anh chị ước là đã hỏi kỹ hơn không ạ?" | Không hỏi gì về điều kiện, chỉ hỏi tiền | Những bài học kiểu này hay nhất và người ta rất sẵn lòng chia sẻ. |
Nếu người kia vẫn chủ động nói con số của riêng họ, cảm ơn và giữ kín. Đừng kể lại cho người khác hay đem ra so trong buổi đàm phán kiểu "chị bạn em làm ở công ty khác được ngần này". Bên tuyển dụng không kiểm chứng được, dễ coi đó là lời dọa, và bạn mất lòng người đã tin mình.
Mở lời thế nào cho tự nhiên
Phần khó nhất là câu đầu tiên. Cách nhẹ nhàng nhất là nói rõ mục đích và cho người kia đường lui. Ví dụ nhắn cho một anh từng làm cùng phòng: "Anh ơi, em đang chuẩn bị vào vòng cuối ở một chỗ làm cùng mảng với anh. Em muốn hiểu cách các công ty trong ngành thường trả cho vị trí này để đàm phán cho đúng. Anh có tiện cho em hỏi vài câu không ạ, cái gì anh không tiện nói thì anh cứ bỏ qua."
Câu "cái gì không tiện thì bỏ qua" làm người kia thả lỏng. Họ biết mình không bị dồn, nên thường nói nhiều hơn. Hẹn một buổi cà phê hoặc một cuộc gọi ngắn tốt hơn nhắn tin dài, vì giọng nói và thái độ cho bạn biết họ đang chắc chắn hay chỉ đoán.
Với người ít quen, ví dụ người bạn tìm qua nhóm cựu sinh viên, hãy hỏi về nghề trước, chuyện tiền sau. Hỏi công việc hằng ngày thế nào, khó ở đâu, lên bậc ra sao, rồi mới hỏi về cấu trúc thu nhập. Khi câu chuyện đã cởi mở, câu hỏi về khoảng lương nghe như một phần của tìm hiểu nghề chứ không phải tò mò chuyện riêng. Sau buổi nói chuyện, nhắn một tin cảm ơn ngắn, và nếu sau này bạn nhận việc, báo lại cho họ biết. Người giúp bạn một lần sẽ sẵn lòng giúp lần sau.
Tình huống giả định: anh Quân, thợ điện công nghiệp ở Bắc Ninh
Anh Quân làm thợ điện bảo trì ở một xưởng nhỏ đã sáu năm, giờ được mời sang một nhà máy lớn hơn trong khu công nghiệp. Anh chưa từng đàm phán lương, ở xưởng cũ chủ trả bao nhiêu nhận bấy nhiêu. Anh không biết nhà máy lớn trả thợ có kinh nghiệm như mình theo cách nào.
Anh hỏi ba người. Một người bạn học nghề đang làm tổ trưởng bảo trì ở nhà máy khác cho biết ở đó lương chia ra lương cơ bản, phụ cấp tay nghề theo bậc thợ, phụ cấp ca đêm và tiền làm thêm giờ, và chứng chỉ an toàn điện giúp xếp bậc cao hơn. Một anh từng là quản đốc nói các nhà máy thường có khung theo bậc thợ, người vào có chứng chỉ và kinh nghiệm thường được xếp từ bậc giữa. Người thứ ba, mới chuyển việc năm ngoái, kể rằng anh ấy quên hỏi chuyện ca đêm có luân phiên không, nên tháng đầu bị bất ngờ.
Từ ba câu chuyện, anh Quân không có một con số chính xác, nhưng biết phải hỏi gì: mình được xếp bậc thợ nào và căn cứ vào đâu, phụ cấp ca tính ra sao, làm thêm giờ có thường xuyên không. Câu anh chuẩn bị: "Anh chị cho em hỏi với sáu năm bảo trì và chứng chỉ an toàn điện, em sẽ được xếp bậc nào trong thang của nhà máy ạ?" Câu hỏi đó đưa cuộc nói chuyện về căn cứ, thay vì một con số anh tự đoán.
Ghi chép và đối chiếu sau khi hỏi
Thông tin truyền miệng rất dễ nhòe sau vài ngày. Ghi lại ngay theo trình tự này:
- Ghi mỗi người một dòng: vị trí, kinh nghiệm, quy mô công ty, tỉnh thành, năm của thông tin. Không ghi tên nếu bạn định cho người khác xem.
- Ghi khoảng họ nói, kèm chữ "lương cứng", "tổng thu nhập" hay "thực nhận" theo đúng lời họ. Ba cách hiểu này lệch nhau rất nhiều.
- Đánh dấu thông tin nào là họ trực tiếp trải qua, thông tin nào là nghe kể. Nghe kể thì cân nhẹ hơn.
- Đặt các khoảng cạnh nhau. Phần trùng nhau giữa nhiều người là vùng đáng tin nhất.
- Đối chiếu với các bảng khảo sát lương công khai của ngành. Nếu người trong nghề và khảo sát lệch xa, ghi lại câu hỏi để hỏi chính nhà tuyển dụng.
- Đặt mức mong muốn của bạn trong vùng đáng tin đó, dựa trên chỗ bạn đứng so với họ về kinh nghiệm và kỹ năng.
Ghi chép này cũng giúp bạn ở lần đàm phán sau. Thông tin lương cũ vài năm thì lệch, nhưng cấu trúc thu nhập của ngành và những câu hỏi nên đặt thì ít thay đổi hơn.
Đọc câu trả lời: nhận ra khi người kể nói quá lên hoặc nói giảm đi
Người vừa được tăng lương hay vừa nhảy việc thành công thường kể cao. Họ nhớ con số tốt nhất của mình và hay coi đó là chuyện bình thường của ngành. Hỏi thêm: "Lúc anh vào, mức đó là bắt đầu hay là sau khi đã thương lượng?" để biết con số ấy có điều kiện gì.
Người đang bất mãn với chỗ làm thường kể thấp. Câu chuyện của họ có thật nhưng nhuốm cảm xúc. Nghe để biết những điều kiện cần hỏi kỹ, nhưng đừng lấy con số của họ làm mốc chung.
Người nói "tổng thu nhập" thường đã gộp cả thưởng và làm thêm giờ. Một tổng thu nhập cao có thể đến từ nhiều giờ tăng ca. Hỏi lại phần cố định hằng tháng là bao nhiêu phần trong tổng, để không so một con số có tăng ca với lương cứng của bạn.
Người làm ở công ty rất lớn hoặc rất nhỏ cho số khác xa mức giữa. Quy mô công ty kéo khoảng lương lên hoặc xuống khá mạnh. Ghi quy mô cạnh mỗi câu trả lời, và chỉ so với chỗ có quy mô gần với nơi bạn đang ứng tuyển.
Những điều không cần làm
Không cần một con số chính xác đến từng đồng. Mục tiêu là một khoảng hợp lý và hiểu cấu trúc. Cố tìm con số chính xác sẽ khiến bạn hỏi dồn và làm người ta ngại.
Không cần hỏi người đang làm ở chính công ty bạn ứng tuyển. Nếu có người quen ở đó thì tốt, nhưng hỏi thẳng về lương nội bộ có thể đặt họ vào thế khó. Hỏi về văn hoá, cách xét lương thì an toàn hơn.
Không cần đem nguồn tin ra làm bằng chứng. Trong buổi đàm phán, nói "theo em tìm hiểu, vị trí này trong ngành thường nằm trong khoảng..." là đủ. Không cần nêu ai nói, càng không nên.
Không cần mua thông tin từ những nhóm hứa "lương thật của mọi công ty". Những nguồn không rõ ai đóng góp, không rõ thời điểm thì thường lẫn lộn tin cũ, tin đồn và con số đã bị thổi phồng.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi người khác về lương có bị coi là bất lịch sự không?
Hỏi thẳng con số của riêng họ thì dễ gây ngại. Hỏi về khoảng lương của vị trí, cấu trúc thu nhập và kinh nghiệm khi họ nhận việc thì phần lớn mọi người sẵn lòng trả lời, nhất là khi bạn nói rõ mục đích và cho họ quyền bỏ qua câu không tiện.
Nên hỏi bao nhiêu người là đủ?
Ba đến năm người làm đúng hoặc gần đúng vị trí là đủ để thấy một khoảng. Ít hơn thì dễ lệch theo trải nghiệm riêng của một người, nhiều hơn thì tốn thời gian mà thông tin thêm không đáng kể.
Có nên nói với nhà tuyển dụng rằng bạn bè ở công ty khác được trả cao hơn không?
Không nên. Bên tuyển dụng không kiểm chứng được và dễ coi đó là gây sức ép. Hãy nói về khoảng lương của vị trí trong ngành theo tìm hiểu của bạn, kèm giá trị bạn mang lại, không nêu tên người hay công ty.
Thông tin từ người trong nghề khác xa bảng khảo sát công khai thì tin bên nào?
Đừng chọn ngay bên nào. Xem khác ở đâu: khảo sát có thể tính tổng thu nhập, người kia nói lương cứng; khảo sát có thể cho cả nước, người kia ở một tỉnh. Phần chưa giải thích được thì đem thành câu hỏi cho nhà tuyển dụng.
Người mới ra trường không quen ai trong nghề thì hỏi ai?
Bắt đầu từ thầy cô, người hướng dẫn thực tập, anh chị khoá trên và nhóm cựu sinh viên của trường. Hỏi về nghề trước, chuyện thu nhập sau, và luôn cảm ơn cùng báo lại kết quả khi xong việc.
Thông tin lương nghe được bao lâu thì cũ?
Con số cụ thể nên coi là cũ sau khoảng một năm, nhất là khi giá cả hay thị trường tuyển dụng thay đổi. Cấu trúc thu nhập và cách công ty xếp bậc thì giữ giá trị lâu hơn.