Trước khi chốt lương, bạn nên hỏi rõ năm nhóm điều: con số đang nói là lương gì, thử việc ra sao, lương được xét lại khi nào và theo căn cứ nào, giờ làm thực tế, và các khoản ngoài lương. Soạn sẵn những câu này ở nhà, xếp theo thứ tự ưu tiên, để khi buổi nói chuyện trôi nhanh bạn vẫn không quên câu quan trọng.
Nhiều người chỉ chuẩn bị cách trả lời, không chuẩn bị câu để hỏi. Kết quả là đồng ý một con số rồi mới phát hiện nó chưa trừ bảo hiểm, hoặc thử việc dài hơn dự tính. Câu hỏi tốt cũng cho nhà tuyển dụng thấy bạn nghiêm túc và hiểu việc mình đang nhận.
Năm nhóm câu hỏi và câu nói mẫu
Không cần hỏi hết. Đánh dấu những câu mà câu trả lời có thể làm bạn đổi quyết định, đó là câu bắt buộc.
| Nhóm | Câu hỏi mẫu | Câu trả lời giúp bạn biết gì |
|---|---|---|
| Con số | "Mức anh chị vừa nói là lương gộp trước khi trừ bảo hiểm và thuế, hay là thực nhận ạ?" | Tránh so sai giữa hai loại con số |
| Con số | "Trong đó phần lương cứng là bao nhiêu, phần phụ cấp và thưởng tính thế nào ạ?" | Biết phần nào chắc chắn, phần nào phụ thuộc kết quả |
| Thử việc | "Thời gian thử việc bao lâu, lương thử việc bằng bao nhiêu phần lương chính thức ạ?" | Đối chiếu với giới hạn của luật và với mức sàn của bạn |
| Xét lương | "Công ty xét lương định kỳ vào thời điểm nào trong năm, căn cứ vào đâu ạ?" | Biết lần tới được bàn lại là khi nào |
| Giờ làm | "Một tuần thường làm mấy ngày, có làm thêm giờ hay trực cuối tuần không ạ?" | Quy đổi lương ra công sức thật |
| Phúc lợi | "Ngoài lương, công ty có hỗ trợ ăn trưa, đi lại, đào tạo hay bảo hiểm bổ sung không ạ?" | Tính tổng giá trị lời mời |
Giữ câu hỏi ngắn, xưng hô lễ phép, và hỏi từng câu một. Hỏi dồn năm câu một lúc khiến người nghe chỉ trả lời câu cuối. Ghi câu trả lời ngay, vì sau buổi gặp bạn sẽ cần chúng để đối chiếu với thư mời làm việc.
Câu hỏi về con số: đừng để một con số mang hai nghĩa
Câu "lương bao nhiêu" có ít nhất ba cách hiểu: lương ghi trên hợp đồng trước khi trừ, lương thực nhận về tài khoản, và tổng thu nhập gồm cả thưởng, phụ cấp, làm thêm giờ. Hai bên nói hai nghĩa khác nhau mà cùng gật đầu là chuyện rất thường gặp.
Vì vậy câu hỏi đầu tiên luôn là hỏi lại nghĩa của con số. Câu tiếp theo là hỏi phần nào cố định. Một lời mời có phần thưởng theo doanh số lớn nghe hấp dẫn, nhưng nếu phần cố định thấp, những tháng khó khăn bạn sẽ chỉ có phần cố định. Đối chiếu phần cố định với mức sàn bạn đã tính.
Một điểm nữa là lương đóng bảo hiểm. Một số nơi thoả thuận lương cao nhưng ghi phần đóng bảo hiểm thấp hơn. Việc đóng bảo hiểm phải theo quy định của pháp luật, và mức đóng ảnh hưởng tới các quyền lợi về sau như thai sản, ốm đau, hưu trí. Nếu thấy có sự tách biệt bất thường, hãy hỏi rõ và tra quy định hiện hành hoặc hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội, đừng vội đồng ý chỉ vì con số thực nhận trước mắt cao hơn.
Câu hỏi về thử việc và lần xét lương đầu tiên
Hỏi độ dài thử việc và đối chiếu với luật. Bộ luật Lao động 2019 giới hạn thời gian thử việc theo loại việc: tối đa 180 ngày với người quản lý doanh nghiệp, 60 ngày với việc cần trình độ cao đẳng trở lên, 30 ngày với việc cần trình độ trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ, và 6 ngày làm việc với các việc khác. Thử việc chỉ được thoả thuận một lần cho một công việc.
Hỏi lương thử việc là bao nhiêu phần. Luật yêu cầu lương thử việc ít nhất bằng 85% lương của công việc đó. Hỏi rõ con số cụ thể để tính xem giai đoạn thử việc có dưới mức sàn của bạn không.
Hỏi tiêu chí qua thử việc. "Anh chị đánh giá thử việc dựa vào những việc gì ạ?" Câu này giúp bạn biết cần tập trung vào đâu trong những tuần đầu, và tránh bị đánh giá theo tiêu chí không ai nói trước.
Hỏi lần xét lương đầu tiên. "Sau thử việc, lần xét lương đầu tiên thường vào khi nào ạ?" Nếu bạn đã nhận một mức thấp hơn mong muốn, câu trả lời này cho biết bạn phải chờ bao lâu để bàn lại.
Xin ghi nhận vào văn bản. Những điều đã thống nhất về thử việc và lần xét lương nên có trong thư mời hoặc hợp đồng. Lời hứa miệng rất dễ bị quên khi người tuyển bạn chuyển đi.
Tình huống giả định: Tuấn, lập trình viên mới ra trường ở TP Hồ Chí Minh
Tuấn được gọi vào vòng nói chuyện về đãi ngộ ở một công ty phần mềm vừa và nhỏ. Lần trước ở một chỗ khác, Tuấn chỉ nghe con số rồi đồng ý, tới khi nhận thư mời mới thấy con số đó là tổng thu nhập, gồm cả phụ cấp dự án chỉ có khi được xếp vào dự án.
Lần này Tuấn soạn tám câu hỏi, đánh dấu ba câu bắt buộc: nghĩa của con số, phần cố định, và thời gian thử việc. Khi người phỏng vấn nói con số, Tuấn hỏi ngay: "Dạ, mức này là lương gộp hay thực nhận ạ, và có gồm phụ cấp dự án không ạ?" Câu trả lời là lương gộp, chưa gồm phụ cấp. Tuấn ghi lại.
Tới phần thử việc, công ty đề xuất 60 ngày. Với việc cần trình độ cao đẳng trở lên, giới hạn theo luật là 60 ngày, nên Tuấn thấy đề xuất nằm trong giới hạn. Tuấn hỏi tiếp tiêu chí đánh giá và lần xét lương đầu tiên. Cuối buổi, Tuấn nói: "Em cảm ơn anh chị. Em xin phép tổng hợp lại những điều mình vừa trao đổi qua thư để hai bên cùng nắm, anh chị xem có chỗ nào em hiểu chưa đúng thì sửa giúp em ạ." Thư tổng hợp đó trở thành căn cứ để đối chiếu với thư mời làm việc sau này.
Câu hỏi về giờ làm và cách làm việc
Lương chỉ có nghĩa khi đặt cạnh số giờ và cường độ. Các câu nên hỏi:
- "Giờ làm hằng ngày bắt đầu và kết thúc lúc mấy giờ, có linh động không ạ?"
- "Trong những tháng cao điểm, nhóm thường làm thêm khoảng bao nhiêu ạ, và làm thêm được tính thế nào?"
- "Có trực điện thoại, trực tin nhắn ngoài giờ không ạ?"
- "Công ty có cho làm từ xa vài ngày trong tuần không, hay làm hoàn toàn tại văn phòng ạ?"
- "Có phải đi công tác không, nếu có thì chi phí và thời gian đi lại tính ra sao ạ?"
Câu trả lời ở đây có thể làm cùng một con số lương trở nên rất khác. Một lời mời cao hơn một chút nhưng thường xuyên trực cuối tuần có thể thấp hơn khi quy ra theo giờ. Nếu người tuyển dụng trả lời chung chung, hỏi thêm: "Anh chị có thể cho em biết tháng vừa rồi nhóm làm như thế nào không ạ?" Câu hỏi về một tháng cụ thể thường ra câu trả lời thật hơn.
Xếp câu hỏi theo thứ tự trong buổi nói chuyện
Một buổi nói chuyện về đãi ngộ thường chỉ kéo dài vài chục phút, có khi ít hơn. Xếp câu hỏi trước để không mất thời gian vào chuyện phụ:
- Để người tuyển dụng nói trước về lời mời. Nghe hết, ghi lại, chưa phản ứng ngay với con số.
- Hỏi nghĩa của con số: gộp hay thực nhận, có gồm phụ cấp và thưởng không.
- Hỏi phần cố định và phần biến động, cách tính phần biến động.
- Hỏi thử việc: thời gian, mức lương, tiêu chí đánh giá.
- Hỏi lần xét lương đầu tiên và cách xét định kỳ.
- Hỏi giờ làm thực tế, làm thêm, làm từ xa.
- Hỏi phúc lợi ngoài lương, nếu còn thời gian. Phần này có thể hỏi tiếp qua thư.
- Chỉ sau khi đã có đủ thông tin mới đưa ra đề nghị của bạn hoặc xin thời gian suy nghĩ.
Thứ tự này giúp bạn không thương lượng trên một con số chưa hiểu hết. Nếu đưa đề nghị ngay khi vừa nghe con số đầu tiên, bạn có thể xin thêm một khoản mà thật ra đã nằm sẵn trong phụ cấp, hoặc bỏ qua chỗ thật sự cần bàn như thời gian thử việc. Khi người tuyển dụng hỏi ngược lại mong muốn của bạn giữa chừng, có thể đáp: "Dạ, em xin phép hỏi thêm vài điều để hiểu rõ lời mời, rồi em xin trao đổi về mong muốn của mình ạ."
Sau buổi gặp: đối chiếu câu trả lời với thư mời
Danh sách câu hỏi chỉ phát huy tác dụng trọn vẹn khi bạn dùng nó lần thứ hai, lúc nhận thư mời làm việc hoặc bản hợp đồng. Đặt ghi chép cạnh văn bản và dò từng dòng: mức lương có đúng nghĩa như đã nói không, thời gian thử việc có khớp không, phụ cấp đã hứa có được ghi vào không.
Chỗ nào lệch, đừng vội nghĩ là bị lừa. Nhiều khi người phỏng vấn và người soạn văn bản là hai người khác nhau, thông tin bị rơi rớt ở giữa. Nhắn lại lịch sự: "Dạ, trong buổi trao đổi hôm trước em hiểu là phụ cấp đi lại được tính riêng, nhưng thư mời em chưa thấy ghi, anh chị kiểm tra giúp em ạ." Phần lớn các lệch nhỏ được sửa ở bước này. Nếu bên kia từ chối ghi những điều đã hứa vào văn bản, đó là thông tin quan trọng để bạn cân nhắc lại trước khi ký.
Những câu không nên hỏi ở buổi này, và cách hỏi thay
"Bao giờ em được tăng lương?" Nghe như bạn chưa vào đã nghĩ tới việc đòi thêm. Hỏi thay: "Công ty xét lương định kỳ thế nào và dựa trên tiêu chí gì ạ?"
"Nghỉ phép được bao nhiêu ngày, có được nghỉ nhiều không?" Câu hỏi về nghỉ phép hoàn toàn hợp lý, nhưng chữ "nghỉ nhiều" dễ gây ấn tượng xấu. Hỏi thay: "Chế độ ngày phép năm ở công ty được tính thế nào ạ?"
"Người trước em nhận bao nhiêu?" Bên tuyển dụng thường không được tiết lộ, và câu hỏi đặt họ vào thế khó. Hỏi thay: "Khung lương của vị trí này được xây dựng dựa trên những yếu tố nào ạ?"
Không hỏi gì cả. Im lặng không làm bạn trông dễ chịu hơn, chỉ làm bạn thiếu thông tin. Một vài câu hỏi rõ ràng cho thấy bạn cân nhắc nghiêm túc.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi nhiều câu về lương có làm nhà tuyển dụng khó chịu không?
Nếu hỏi lễ phép, từng câu một và tập trung vào điều cần để quyết định, phần lớn nhà tuyển dụng thấy bình thường. Họ thường đánh giá cao người hỏi rõ trước khi nhận, vì như vậy ít hiểu lầm sau này.
Câu hỏi nào bắt buộc phải hỏi trước khi chốt lương?
Ba câu bắt buộc: con số đang nói là lương gộp hay thực nhận, phần nào cố định và phần nào phụ thuộc kết quả, thời gian và mức lương thử việc. Câu trả lời của ba câu này ảnh hưởng trực tiếp tới tiền bạn nhận.
Thời gian thử việc bao lâu là đúng luật?
Theo Bộ luật Lao động 2019, tối đa 180 ngày với người quản lý doanh nghiệp, 60 ngày với việc cần trình độ cao đẳng trở lên, 30 ngày với trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ, và 6 ngày làm việc với các việc khác.
Nhà tuyển dụng trả lời chung chung thì làm sao?
Hỏi về một ví dụ cụ thể, như tháng vừa rồi nhóm làm thêm bao nhiêu, hay người ở vị trí này thường được xét lương vào lúc nào. Nếu vẫn không rõ, xin họ ghi vào thư mời làm việc để hai bên cùng căn cứ.
Có nên ghi chép trong lúc nói chuyện lương không?
Nên, và nói trước một câu: "Em xin phép ghi lại để không nhớ nhầm ạ." Sau buổi gặp, gửi một thư ngắn tổng hợp những điều đã trao đổi để hai bên cùng xác nhận.
Nếu quên hỏi một câu quan trọng thì có hỏi lại sau được không?
Được. Gửi thư hoặc tin nhắn ngắn trước khi ký: "Em xin phép hỏi thêm một điều em chưa kịp hỏi hôm trước." Hỏi lại trước khi ký luôn tốt hơn phát hiện ra sau khi đã đi làm.