Phương án dự phòng là việc bạn sẽ làm nếu buổi đàm phán lương không đạt mức bạn cần: ở lại và chờ một mốc khác, nhận một lời mời khác có thật, học thêm để đổi hướng, hoặc thôi việc khi đã có quỹ. Biết rõ đường lui trước khi bước vào giúp bạn không gật đầu vì sợ, và không đòi quá tay vì tức.
Người không có phương án dự phòng thường đàm phán bằng hy vọng. Khi bên kia nói "không", họ chỉ còn hai cách: nhận cho xong hoặc nói một câu nóng giận rồi hối hận. Bài này hướng dẫn tìm và làm mạnh phương án của mình, kèm cách nói về nó mà không biến cuộc trò chuyện thành mặc cả căng thẳng, và tuyệt đối không bịa ra một lời mời không có.
Đường lui quyết định bạn ngồi ở thế nào
Trong mọi cuộc thương lượng, bên nào có lựa chọn tốt hơn nếu không thoả thuận được thì bên đó bình tĩnh hơn. Đó không phải chuyện mạnh hay yếu về tính cách, mà là chuyện bạn mất gì nếu cuộc nói chuyện thất bại. Nếu mất việc này là bạn không trả nổi tiền nhà tháng sau, bạn sẽ khó giữ giọng ổn định khi nghe một con số thấp.
Phương án dự phòng không cần hoành tráng. Nó có thể chỉ là: "Nếu không được, mình vẫn làm ở đây thêm sáu tháng, trong lúc đó học xong chứng chỉ và tìm chỗ khác." Một kế hoạch cụ thể như vậy đủ để bạn nghe chữ "chưa được" mà không thấy hoảng.
Ngược lại, phương án dự phòng cũng là lời nhắc về giới hạn của bạn. Nếu lựa chọn thay thế của bạn đang khá yếu, bạn biết mình nên mềm mỏng, nên hỏi về lộ trình hơn là đặt điều kiện. Hiểu đúng vị trí của mình là điều kiện để đàm phán thật thà và hiệu quả.
Bên trả lương cũng có đường lui của họ: tuyển người khác, chia việc của bạn cho người khác, hoặc chấp nhận để vị trí trống một thời gian. Thử đặt mình vào chỗ họ và hỏi: nếu mình rời đi, họ mất bao lâu và tốn kém thế nào để thay. Câu trả lời giúp bạn đoán họ sẽ mềm hay cứng ở điểm nào.
Liệt kê những lựa chọn bạn thật sự đang có
Viết ra mọi hướng đi bạn có nếu không đạt được mức mong muốn. Chỉ ghi những gì có thật hoặc làm được trong thời gian gần, không ghi điều mình ước.
| Lựa chọn | Cần điều kiện gì | Điểm mạnh | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Ở lại, nhận mức hiện tại | Chi tiêu vẫn nằm trên mức sàn | Ổn định, không mất thâm niên | Có thể chờ lâu mới được bàn lại |
| Ở lại, xin một mốc xét lại cụ thể | Quản lý đồng ý ghi nhận mốc và tiêu chí | Có hướng rõ ràng | Phụ thuộc người còn giữ lời |
| Nhận một lời mời khác đang có | Có lời mời thật, bằng văn bản | Thay đổi ngay | Rủi ro môi trường mới |
| Tìm việc mới trong vài tháng | Có thời gian và hồ sơ sẵn sàng | Chủ động | Không chắc tìm được nhanh |
| Học thêm để đổi hướng | Có quỹ và thời gian | Mở rộng lựa chọn về sau | Lợi ích đến chậm |
| Nhận thêm việc tự do ngoài giờ | Hợp đồng không cấm, đủ sức khoẻ | Bù thu nhập | Dễ quá tải |
Sau khi liệt kê, khoanh tròn lựa chọn tốt nhất trong số đó. Đó là phương án dự phòng thật của bạn. Mọi đề nghị trong buổi đàm phán nên được so với nó: tốt hơn thì cân nhắc nhận, kém hơn thì có lý do để từ chối hoặc nói tiếp.
Làm phương án dự phòng mạnh lên trước khi đàm phán
Phương án dự phòng không phải thứ có sẵn, bạn có thể làm nó tốt hơn trong vài tuần trước buổi nói chuyện:
- Cập nhật hồ sơ năng lực, danh sách việc đã làm, để nếu cần tìm việc thì không phải bắt đầu từ đầu.
- Liên lạc lại với vài người trong nghề, hỏi thăm tình hình tuyển dụng, không cần nói bạn đang định đi.
- Kiểm tra quỹ dự phòng: đủ sống bao lâu nếu không có thu nhập. Quỹ càng dài, bạn càng ít bị ép.
- Đọc lại hợp đồng lao động của mình, nhất là phần thời gian báo trước khi nghỉ và các cam kết đã ký, để biết đường lui có vướng gì không.
- Nếu đang ứng tuyển chỗ khác, đi tới cùng vòng phỏng vấn để có câu trả lời thật, thay vì dựa vào một lời hứa hẹn mơ hồ.
- Viết ra một câu: "Nếu không được, mình sẽ làm việc X trước ngày Y." Câu này là phương án dự phòng của bạn ở dạng làm được.
Bước thứ tư hay bị bỏ qua. Nhiều người tính chuyện đi mà không nhớ hợp đồng có điều khoản về thời gian báo trước hay bồi hoàn chi phí đào tạo. Những điều này tuỳ hợp đồng và quy định hiện hành, nên đọc kỹ và hỏi người có chuyên môn nếu chưa rõ, trước khi coi việc rời đi là một lựa chọn dễ dàng.
Tình huống giả định: chị Mai, điều dưỡng ở Cần Thơ
Chị Mai làm điều dưỡng ở một bệnh viện tư được năm năm. Khối lượng việc tăng vì khoa mở thêm giường, chị muốn xin bàn lại lương. Một phòng khám gần nhà từng ngỏ ý mời chị, nhưng chưa có gì cụ thể.
Thay vì dựa vào lời ngỏ ý đó, chị Mai làm hai việc. Chị hẹn gặp phòng khám để hỏi rõ vị trí, giờ làm, chế độ, và được hẹn gửi thư mời nếu chị quan tâm. Chị cũng xem lại quỹ dự phòng của gia đình: đủ vài tháng nếu cần nghỉ chờ việc. Phương án dự phòng của chị giờ là một lời mời có thể thành văn bản, cộng với một khoảng đệm tài chính.
Trong buổi gặp trưởng khoa, chị không nhắc tới phòng khám ngay. Chị nói về việc khoa mở thêm giường, số ca chị đảm nhận, việc chị kèm điều dưỡng mới. Khi trưởng khoa nói ngân sách năm nay khó, chị hỏi: "Dạ, em hiểu ạ. Vậy anh chị cho em biết khi nào khoa có thể xem lại, và em cần đạt những gì để được xem xét ạ?" Chị không cần doạ đi. Chị biết nếu câu trả lời không rõ ràng, chị có một lựa chọn thật để cân nhắc, và sẽ cân nhắc nó bình tĩnh ở nhà.
Nói về phương án dự phòng mà không thành lời doạ
Chỉ nói khi nó có thật. Không bao giờ bịa ra một lời mời khác. Nếu bên kia hỏi chi tiết hay đề nghị bạn cứ nhận chỗ đó, bạn sẽ không có đường lùi. Lời nói dối bị lộ còn làm hỏng uy tín ở chính nơi bạn đang làm.
Nói như một thông tin, không như một tối hậu thư. Câu mẫu: "Em cũng nói thật với anh chị là em đang có một lời mời khác. Em vẫn muốn gắn bó ở đây nên mong mình tìm được mức phù hợp." Câu này cho biết bạn có lựa chọn mà vẫn giữ thiện chí.
Không cần nói ra nếu không giúp gì. Nhiều khi phương án dự phòng chỉ cần nằm trong đầu bạn. Nó làm bạn bình tĩnh, hỏi câu hay hơn, và biết khi nào dừng, mà không cần đem ra bàn.
Không so sánh chi tiết. Tránh liệt kê lời mời kia cao hơn bao nhiêu, có những gì. Điều đó đẩy cuộc nói chuyện sang trả giá, và bên kia có thể ngừng lại vì không muốn chạy đua.
Những chỗ hay sai khi tính đường lui
Đánh giá phương án quá cao. Một lời ngỏ ý qua tin nhắn, một người quen nói "bên anh đang cần người" chưa phải là lời mời. Chỉ coi là phương án khi đã có điều kiện cụ thể, tốt nhất là bằng văn bản. Tính nhầm điều này là lý do nhiều người nghỉ rồi mới thấy chỗ mới không còn tuyển.
Chỉ so tiền, quên các thứ khác. Một chỗ trả cao hơn nhưng xa nhà gấp đôi, không có bảo hiểm đầy đủ, hay phải làm ca đêm thường xuyên có thể kém hơn chỗ hiện tại khi tính hết. So phương án dự phòng theo tổng thể, không theo một con số.
Quên chi phí chuyển đổi. Đổi việc có thể mất thưởng cuối năm sắp nhận, mất phép năm chưa dùng nếu không được thanh toán, mất thời gian làm quen lại. Ghi những khoản này vào cột điểm yếu.
Coi việc nghỉ là phương án mà không có quỹ. Nghỉ để tìm việc chỉ là đường lui thật khi bạn có quỹ đủ sống qua thời gian tìm việc. Không có quỹ, nghỉ là đánh cược, và bạn sẽ đàm phán ở chỗ mới trong thế vội vàng.
Để cảm xúc chọn hộ. Đang bực vì bị từ chối, mọi lựa chọn rời đi đều có vẻ tốt. Đợi ít nhất vài ngày rồi mới so lại bảng phương án.
Khi bạn gần như không có phương án nào
Người mới ra trường, người vừa mất việc, người ở nơi ít cơ hội tuyển dụng thường thấy mình không có đường lui. Điều đó không có nghĩa là không được đàm phán, chỉ là đàm phán theo cách khác: ít về con số, nhiều về điều kiện có thể thương lượng mà không làm bên kia tốn kém ngay.
Ví dụ bạn có thể hỏi về thời gian thử việc ngắn hơn trong giới hạn luật, về mốc xét lương sau thử việc được ghi vào thư mời, về hỗ trợ đào tạo, về giờ làm phù hợp với việc đưa đón con. Những điều này giúp bạn tốt hơn mà không đặt bên kia vào thế phải trả thêm ngay lập tức.
Song song, bắt tay xây phương án dự phòng cho lần sau: để dành một khoản nhỏ mỗi tháng, ghi nhật ký thành tích, giữ liên lạc với người trong nghề. Lần đàm phán thứ hai của bạn sẽ ở thế khác hẳn lần đầu nếu bạn bắt đầu chuẩn bị ngay từ ngày đầu đi làm. Ngay cả một quỹ nhỏ đủ sống một hai tháng cũng đã đổi cách bạn nghe chữ "không": từ một mối đe doạ thành một thông tin để cân nhắc.
Câu hỏi thường gặp
Phương án dự phòng trong đàm phán lương là gì?
Là việc bạn sẽ làm nếu không đạt được mức mình cần: ở lại chờ mốc khác, nhận một lời mời khác có thật, học thêm, hoặc tìm việc mới. Biết rõ nó giúp bạn quyết định bình tĩnh thay vì gật đầu vì sợ.
Có nên nói với sếp là đang có lời mời khác không?
Chỉ nói khi lời mời đó có thật, và nói như một thông tin kèm thiện chí muốn ở lại, không như lời doạ. Nếu không chắc nói ra có giúp gì, giữ nó cho riêng mình cũng đủ để bạn tự tin hơn.
Không có lời mời nào khác thì có đàm phán lương được không?
Được. Bạn tập trung vào giá trị mình mang lại và những điều kiện có thể bàn như mốc xét lương, đào tạo, giờ làm. Không có lời mời khác chỉ có nghĩa là bạn nên mềm mỏng và hỏi về lộ trình nhiều hơn.
Bịa ra một lời mời khác để được tăng lương có sao không?
Không nên. Bên kia có thể bảo bạn cứ nhận chỗ đó, hoặc hỏi chi tiết mà bạn không trả lời được. Khi bị lộ, bạn mất uy tín ở chính nơi đang làm, và các lần bàn lương sau sẽ khó hơn nhiều.
Quỹ dự phòng bao nhiêu thì đủ để đàm phán thoải mái?
Không có con số chung. Nhiều người nhắm tới quỹ đủ chi tiêu vài tháng, tuỳ thời gian tìm việc trong ngành của mình. Quỹ càng dài thì bạn càng ít bị ép phải nhận mức thấp.
Muốn nghỉ việc làm phương án dự phòng thì cần kiểm tra gì trước?
Đọc lại hợp đồng về thời gian báo trước, bồi hoàn chi phí đào tạo và các cam kết đã ký. Những điều này tuỳ từng hợp đồng và quy định hiện hành, nên hỏi luật sư hoặc công đoàn nếu chưa rõ.