Khi chủ là người quen hoặc họ hàng, cách giữ được cả việc lẫn tình là nói rõ lương, giờ làm, việc được giao và cách tăng lương ngay từ đầu, rồi ghi lại thành hợp đồng hoặc ít nhất một tin nhắn xác nhận, đúng như khi làm cho người lạ. Ngại nói lúc đầu thì sau này sẽ phải nói trong lúc đã có hiềm khích, và đó mới là lúc tình thân dễ sứt mẻ nhất.
Làm cho người quen có những cái lợi thật: dễ được tin, linh hoạt hơn khi có việc nhà, được chỉ dạy tận tình. Nhưng nó cũng có một cái bẫy quen thuộc: hai bên ngầm hiểu mọi thứ, rồi mỗi bên hiểu một kiểu. Bài này giúp bạn biến những thứ "ngầm hiểu" thành những điều nói ra được, bằng những câu nói không làm ai khó xử.
Tình huống mẫu: Hoà và quán cà phê của chị họ
Hoà vừa tốt nghiệp ngành quản trị khách sạn, được chị họ ở Cần Thơ rủ về phụ quản lý quán cà phê mới mở. Chị nói: "Em về làm với chị, chị không để em thiệt đâu." Hoà nhận lời ngay vì quý chị và vì muốn có kinh nghiệm quản lý thật. Không ai nhắc đến con số, không ai nhắc đến giờ giấc.
Ba tháng sau, Hoà làm từ sáng đến tối, kiêm cả thu ngân, nhập hàng, đăng bài bán hàng. Cuối tháng chị đưa một khoản tiền, nói "tháng này quán chưa lời, em cầm tạm". Hoà không biết khoản đó là lương, là tiền tiêu vặt, hay là phần chia lời. Hoà cũng không dám hỏi, vì sợ chị nghĩ mình tính toán với người nhà.
Điều đáng tiếc là cả hai đều có thiện ý. Chị họ nghĩ mình đang giúp em, Hoà nghĩ mình đang giúp chị. Nhưng không ai biết cái "giúp" của mình đáng giá bao nhiêu với người kia. Sự mơ hồ này, kéo dài thêm vài tháng, rất dễ thành chuyện "chị đối xử với em vậy đó" hoặc "chị lo cho em vậy mà em còn đòi". Cách phòng tốt nhất là đặt mọi thứ lên bàn trước khi có chuyện, khi cả hai vẫn còn đang vui vẻ và chưa ai thấy mình bị thiệt.
Những thứ hay bị "ngầm hiểu" và cách nói ra
Bảng dưới liệt kê những điều thường không ai nói khi làm cho người quen, kèm câu hỏi giúp bạn mở chủ đề mà không nghe như đòi hỏi.
| Điều hay bị bỏ ngỏ | Hậu quả khi không nói | Câu hỏi mở chủ đề |
|---|---|---|
| Lương cố định hay chia lời | Không biết khoản nhận được là gì, không biết kỳ vọng thế nào | "Chị ơi, mình tính phần của em theo lương tháng hay theo phần trăm lời, để em biết mà sắp xếp?" |
| Giờ làm, ngày nghỉ | Làm liên tục vì ngại xin nghỉ | "Mỗi tuần em nghỉ một ngày cố định được không chị, ngày nào tiện cho quán nhất?" |
| Phạm vi việc | Làm tất cả mọi thứ, không ai ghi nhận | "Mình chia rõ phần em phụ trách và phần chị giữ nhé, để khỏi chồng chéo." |
| Khi nào xem lại thu nhập | Không bao giờ có dịp nói | "Sau ba tháng mình ngồi xem lại tình hình quán và phần của em được không chị?" |
| Bảo hiểm, hợp đồng | Không có quyền lợi khi đau ốm, khi nghỉ | "Em muốn có hợp đồng để đóng bảo hiểm, chị xem giúp em làm thế nào cho đúng." |
Không cần hỏi hết năm điều trong một lần. Chọn hai điều quan trọng nhất với bạn, thường là cách tính thu nhập và giờ làm, rồi hỏi trước. Những điều còn lại để dành cho buổi xem lại sau ba tháng, khi cả hai đã có trải nghiệm thật về công việc và biết rõ hơn mình cần gì ở người kia.
Câu nói mẫu, chú ý cách xưng hô và giọng
Mở đầu bằng lý do giữ tình. "Chị ơi, em quý chị nên em muốn mình nói rõ chuyện công việc từ đầu, để sau này không ai phải ngại với ai."
Khi chủ nói "người nhà mà, tính gì". "Dạ vì là người nhà nên em càng muốn rõ ràng ạ. Người ngoài thì có hợp đồng, có quy định; người nhà mình không nói ra thì dễ hiểu lầm nhau lắm."
Khi đề nghị con số. "Em tìm hiểu thì vị trí quản lý quán quy mô như mình thường được trả theo kiểu lương cứng cộng thưởng theo doanh thu. Em đề nghị ví dụ lương cứng X, thưởng thêm khi quán vượt mức doanh thu mình đặt. Chị thấy hợp lý không, hay mình điều chỉnh?"
Khi quán đang khó khăn thật. "Em hiểu quán mới mở chưa có lời. Vậy mình thống nhất mức tối thiểu em nhận mỗi tháng, phần còn lại khi quán có lời thì chị bù sau, và mình ghi lại cho rõ."
Xưng hô. Giữ đúng xưng hô trong gia đình, đừng chuyển sang giọng hành chính cứng nhắc kiểu "theo quy định". Nội dung rõ ràng nhưng giọng vẫn là giọng người nhà thì người nghe dễ tiếp nhận hơn nhiều.
Ghi lại thế nào cho nhẹ nhàng
Nhiều người ngại ghi lại vì sợ người thân nghĩ mình không tin. Có những cách ghi lại rất tự nhiên.
- Sau buổi nói chuyện, nhắn tin tóm tắt: "Em ghi lại cho khỏi quên nha chị: lương cứng mỗi tháng ví dụ X, thưởng khi doanh thu vượt mức, nghỉ thứ Hai, ba tháng mình xem lại."
- Nếu chủ đồng ý ký hợp đồng lao động, đề nghị dùng mẫu chuẩn để cả hai cùng đọc, giải thích rằng đó là để có bảo hiểm và để đúng quy định.
- Nếu thu nhập theo phần trăm lời, ghi rõ lời được tính như thế nào: doanh thu trừ những chi phí nào, ai giữ sổ sách, bạn được xem sổ không.
- Lưu tin nhắn và giấy tờ ở chỗ của bạn.
- Đặt lịch buổi xem lại vào điện thoại, và khi đến ngày thì chủ động nhắc.
Tin nhắn tóm tắt là cách nhẹ nhàng nhất vì nó nghe như một lời ghi nhớ hơn là một văn bản pháp lý. Nhưng nếu công việc kéo dài và có giá trị lớn, hợp đồng lao động vẫn là cách bảo vệ cả hai bên tốt nhất. Các quy định về hợp đồng, bảo hiểm cụ thể nên hỏi cơ quan quản lý lao động hoặc người có chuyên môn.
Những chỗ hay sai khi làm cho người quen
Nhận tiền mà không biết đó là khoản gì. Lương, tiền thưởng, tiền chia lời hay tiền hỗ trợ là những thứ khác nhau và kéo theo kỳ vọng khác nhau. Hỏi rõ ngay lần đầu nhận để biết tháng sau trông chờ gì.
Làm thêm mọi việc vì "người nhà thì giúp". Ranh giới giữa giúp một lần và làm thường xuyên bị xoá rất nhanh. Việc làm thường xuyên thì nên nằm trong phần việc đã thống nhất, và được tính vào thu nhập.
Để cha mẹ hai bên nói chuyện thay. Nhờ người lớn nói giúp nghe có vẻ êm, nhưng thường làm mọi thứ phức tạp hơn vì thêm người, thêm cách hiểu. Chuyện công việc của ai thì người đó nói trực tiếp.
Im lặng rồi kể với người ngoài. Than phiền với bạn bè, họ hàng khác trước khi nói với chính người chủ là cách nhanh nhất để chuyện đến tai họ theo phiên bản tệ nhất.
Nghĩ rằng ghi lại là mất tình. Thực tế ngược lại: những gia đình làm ăn chung lâu bền thường là những nhà rõ ràng về tiền bạc. Rõ ràng là cách giữ tình, không phải cách đo tình.
Khi đã làm lâu mà chưa từng nói rõ
Hoà đã làm ba tháng trong tình trạng mơ hồ. Mở lời lúc này khó hơn lúc đầu, nhưng vẫn làm được nếu chọn đúng khung. Thay vì nói "em thấy mình bị thiệt", Hoà có thể dùng mốc ba tháng như một dịp tự nhiên: "Chị ơi, quán mở được ba tháng rồi, em muốn mình ngồi xem lại cách làm, cả phần việc của em và cách tính phần của em cho tháng tới."
Đặt câu chuyện vào tương lai giúp tránh không khí tính sổ quá khứ. Hoà không đòi bù những tháng trước, mà đề nghị một cách làm rõ ràng từ nay. Nếu muốn nhắc đến phần đã làm, hãy nói bằng việc cụ thể: "Ba tháng qua em lo nhập hàng, thu ngân, đăng bài, và quán có khách quen ổn định." Đó là ghi nhận, không phải than thở.
Nếu người chủ phản ứng không vui, đừng tranh luận ngay. Hãy nói "Dạ em không vội, chị suy nghĩ rồi mình nói tiếp" và hẹn một ngày. Người thân thường cần thời gian để tách vai người nhà khỏi vai người chủ, và cho họ thời gian là cách giữ tình.
Đến buổi hẹn, mang theo một tờ giấy ghi hai ba điểm muốn thống nhất. Có giấy trước mặt giúp cả hai bám vào việc, không trôi sang chuyện cũ hay chuyện gia đình.
Câu tự hỏi trước khi nhận làm cho người quen
Trước khi gật đầu, hãy tự trả lời những câu này. Chúng giúp bạn biết mình đang nhận một công việc hay đang nhận một lời nhờ.
- Nếu đây là chủ lạ với cùng điều kiện, mình có nhận không?
- Nếu có bất đồng, mình có dám nói thẳng với người này không?
- Nếu phải nghỉ, mình có nghỉ được mà không ảnh hưởng quan hệ gia đình không?
- Gia đình hai bên có kỳ vọng gì ngoài công việc, ví dụ mình phải "giúp" lúc nào cũng có mặt?
- Mình có đang nhận vì ngại từ chối không?
Nếu câu trả lời cho câu cuối là có, hãy cân nhắc lại. Nhận việc vì ngại từ chối thường dẫn đến việc làm không hết lòng, rồi cả hai cùng thất vọng. Từ chối khéo từ đầu nhiều khi giữ tình tốt hơn là nhận rồi bỏ giữa chừng.
Một câu từ chối mẫu: "Em cảm ơn chị đã tin em. Em suy nghĩ kỹ rồi, em sợ làm chung công việc lại ảnh hưởng tình chị em mình, nên em xin phép chưa nhận. Quán cần gì em phụ được lúc rảnh thì chị cứ gọi em."
Câu hỏi thường gặp
Làm cho người nhà có cần ký hợp đồng lao động không?
Nếu là quan hệ lao động thật sự, có trả lương và có quản lý giờ giấc, thì hợp đồng giúp cả hai bên rõ ràng và là cơ sở để đóng bảo hiểm. Quy định cụ thể về trường hợp của bạn nên hỏi cơ quan quản lý lao động hoặc người có chuyên môn.
Đề nghị con số với người thân có kỳ không?
Không kỳ nếu bạn nói kèm lý do và để mở cho điều chỉnh. Một con số cụ thể giúp người kia dễ trả lời hơn là câu "chị trả em bao nhiêu cũng được", vốn đặt hết áp lực lên họ.
Nhận chia lời thay vì lương có lợi không?
Có thể có lợi khi cơ sở làm ăn tốt, nhưng rủi ro khi lỗ. Nếu nhận chia lời, hãy thống nhất mức tối thiểu mỗi tháng, cách tính lời, ai giữ sổ sách và bạn được xem sổ khi nào.
Người thân hứa sau này cho phần vốn, có nên tin không?
Lời hứa về phần vốn là chuyện lớn, liên quan đến tài sản và pháp lý. Hãy coi đó là chuyện riêng, cần văn bản rõ ràng và có thể cần người có chuyên môn tư vấn. Đừng để lời hứa đó thay cho thu nhập hiện tại.
Muốn nghỉ việc ở chỗ người quen thì nói thế nào?
Báo sớm, nói lý do thật nhưng nhẹ nhàng, đề nghị bàn giao đầy đủ và giúp tìm người thay nếu được. Cảm ơn những gì đã học được. Nếu có hợp đồng, xem lại phần thời gian báo trước.
Người thân trả lương chậm thì nhắc thế nào?
Nhắc riêng, nhẹ nhàng, dẫn lại thoả thuận đã có: "Chị ơi, tháng này em chưa nhận phần của em, chị xem giúp em khi nào được." Nếu chậm thành nếp, nên ngồi lại bàn lịch trả cụ thể và ghi lại.