Trước khi đàm phán, liệt kê mọi điều có thể bàn (lương, giờ làm, làm từ xa, ngày phép, đào tạo, chức danh, thời điểm bắt đầu) rồi chia thành ba nhóm: phải có, muốn có, có cũng được. Nhóm phải có là điều kiện để bạn nhận việc; nhóm muốn có là chỗ để thương lượng; nhóm có cũng được là thứ bạn sẵn sàng nhường để đổi lấy điều khác.
Người chỉ chuẩn bị con số lương thường bị kẹt khi bên kia nói "lương thì khung chỉ đến đây". Người có bảng ưu tiên có thêm đường để đi: nếu lương không lên được nữa, có thể xin giờ làm phù hợp, xin hỗ trợ học, xin mốc xét lương sớm. Bảng ưu tiên cũng giúp bạn không tham quá nhiều thứ cùng lúc, và biết rõ điều gì mình sẽ không đổi dù được trả thêm bao nhiêu.
Vì sao phải xếp thứ tự trước
Trong một buổi nói chuyện, bạn chỉ có thể bàn kỹ hai, ba điều. Nếu đưa ra mười yêu cầu ngang nhau, bên kia sẽ chọn đáp ứng những điều rẻ nhất với họ, mà không chắc đó là điều quan trọng nhất với bạn. Xếp trước giúp bạn nói điều quan trọng nhất trước, khi người nghe còn đang chú ý và còn sẵn lòng. Nó cũng giúp bạn trả lời nhanh khi bên kia hỏi ngược "vậy em quan tâm nhất điều gì", một câu hỏi mà người không chuẩn bị thường trả lời lúng túng hoặc lỡ nói ra điều không phải ưu tiên thật.
Thứ tự ưu tiên cũng khác nhau giữa từng người, và khác nhau ở từng giai đoạn của cùng một người. Một bạn mới ra trường có thể đặt cơ hội học và người kèm cặp lên trên lương. Một người đang nuôi con nhỏ có thể đặt giờ làm cố định lên đầu. Một người đang trả nợ thì lương cố định là điều không nhượng được.
Không có thứ tự đúng cho mọi người. Thứ tự đúng là thứ tự phản ánh hoàn cảnh thật của bạn lúc này. Viết ra giấy để chính bạn thấy rõ, vì nhiều người chỉ nhận ra mình coi trọng giờ giấc hơn tiền khi đã nhận việc và mệt mỏi vì tăng ca.
Những điều có thể đem ra bàn, không chỉ lương
Không phải công ty nào cũng linh động ở mọi mục. Cột cuối là gợi ý chung về mức dễ thương lượng; thực tế tuỳ quy chế từng nơi.
| Điều có thể bàn | Câu tự hỏi | Thường dễ hay khó bàn |
|---|---|---|
| Lương cố định | Mức sàn của mình là bao nhiêu? | Bàn được trong khung, khó vượt khung |
| Thưởng, phụ cấp | Phần này chắc chắn tới đâu? | Thường theo quy chế, ít linh động |
| Giờ làm, ca làm | Mình cần giờ nào cố định? | Tuỳ việc, nhiều nơi bàn được |
| Làm từ xa một phần | Việc của mình có làm từ xa được không? | Tuỳ văn hoá công ty |
| Đào tạo, hỗ trợ học | Kỹ năng nào mình cần trong hai năm tới? | Hay bàn được, kèm cam kết |
| Ngày bắt đầu đi làm | Mình cần bao lâu để bàn giao chỗ cũ? | Thường dễ |
| Chức danh, phạm vi việc | Chức danh có quan trọng cho bước sau không? | Tuỳ cơ cấu |
| Mốc xét lương đầu tiên | Mình chấp nhận chờ bao lâu? | Thường bàn được, nên ghi văn bản |
Mục "đào tạo, hỗ trợ học" thường đi kèm cam kết làm việc một thời gian hoặc bồi hoàn chi phí nếu nghỉ sớm. Trước khi xin, nghĩ xem bạn có sẵn sàng với cam kết đó không, và đọc kỹ điều khoản khi nó được ghi vào hợp đồng.
Chia ba nhóm: phải có, muốn có, có cũng được
Lấy danh sách ở trên, đi qua từng mục với câu hỏi "nếu không có điều này, mình có nhận việc không?":
- Nếu câu trả lời là "không nhận", đưa mục đó vào nhóm phải có. Nhóm này nên chỉ có một đến ba mục, nhiều hơn thì có lẽ bạn đang đặt nhầm.
- Nếu câu trả lời là "vẫn nhận nhưng tiếc", đưa vào nhóm muốn có. Đây là nhóm bạn sẽ chủ động đề nghị.
- Nếu câu trả lời là "nhận, không sao", đưa vào nhóm có cũng được. Đây là những thứ bạn sẵn sàng nhường.
- Trong nhóm muốn có, xếp thứ tự từ quan trọng nhất trở xuống.
- Với mỗi mục trong nhóm muốn có, viết sẵn một câu đề nghị ngắn.
- Đặt nhóm phải có lên đầu tờ giấy mang theo, để không quên hỏi dù buổi nói chuyện đi theo hướng nào.
Kiểm tra lại nhóm phải có bằng một câu: "Nếu mọi thứ khác đều tốt mà thiếu đúng điều này, mình có thật sự từ chối không?" Nếu thấy mình ngập ngừng, mục đó có lẽ thuộc nhóm muốn có. Nhóm phải có càng gọn thì bạn càng giữ được nó.
Đổi chác: nhường gì để lấy gì
Đổi trong cùng một cuộc nói chuyện. Khi bên kia nói lương đã chạm khung, chuyển sang mục kế tiếp: "Dạ, em hiểu về khung lương. Vậy công ty có thể hỗ trợ em phần học phí khoá chứng chỉ không ạ?"
Nhường thứ có cũng được để lấy thứ muốn có. Ví dụ bạn không cần chức danh nghe cao, nhưng cần làm từ xa một ngày mỗi tuần. Nói rõ: "Chức danh thế nào em cũng được, em chỉ mong được làm từ xa một ngày một tuần ạ."
Đừng nhường thứ phải có. Nếu bên kia đề nghị bỏ điều kiện bạn đã xếp vào nhóm phải có để đổi lấy tiền, hãy nhớ lý do bạn xếp nó vào đó. Tiền thêm hiếm khi bù được giờ đưa đón con hay sức khoẻ.
Mỗi nhượng bộ nên đi kèm một đổi lại. Nếu bạn đồng ý ngày bắt đầu sớm hơn để giúp họ, có thể xin một mốc xét lương sớm hơn. Trao đổi qua lại giữ cho hai bên thấy công bằng.
Biết khi nào đủ. Đã được hai điều trong nhóm muốn có, thường nên dừng. Xin thêm điều thứ ba, thứ tư dễ làm bên kia thấy bạn đòi hỏi mọi thứ.
Nói ưu tiên ra thế nào cho bên kia dễ đáp ứng
Bên tuyển dụng thường không biết điều gì quan trọng với bạn, trừ khi bạn nói. Nhiều người ngại nhắc chuyện giờ đưa đón con hay lịch đi học vì sợ bị đánh giá là không toàn tâm. Thật ra, nói rõ sớm giúp hai bên tìm cách sắp xếp, còn giấu đi rồi xin nghỉ sớm liên tục sau khi đã nhận việc mới là điều làm mất lòng tin.
Cách nói hiệu quả là nêu điều cần, kèm lý do ngắn và cam kết về công việc. Ví dụ: "Dạ, em có một điều quan trọng muốn trao đổi trước: em cần kết thúc trước năm giờ rưỡi để đón con. Em sẵn sàng bắt đầu sớm hơn hoặc xử lý việc gấp từ nhà vào buổi tối nếu cần." Câu này cho bên kia thấy bạn đã nghĩ tới cách để công việc không bị ảnh hưởng.
Với những điều muốn có, dùng dạng câu hỏi thay vì yêu cầu: "Công ty có chính sách hỗ trợ học chứng chỉ không ạ?" Câu hỏi mở ra cho bên kia cơ hội tự đề xuất, và nhiều khi họ đưa ra nhiều hơn bạn định xin. Còn với những thứ có cũng được, không cần nhắc tới. Nếu bên kia hỏi, trả lời thoải mái rằng bạn linh động ở điểm đó.
Tình huống giả định: anh Long, kỹ thuật viên phòng thí nghiệm ở Đồng Nai
Anh Long làm kỹ thuật viên kiểm nghiệm ở một nhà máy thực phẩm và đang học thạc sĩ buổi tối. Anh nhận lời mời từ một phòng kiểm nghiệm khác trong khu công nghiệp. Trước buổi nói chuyện, anh xếp ưu tiên: phải có là không làm ca tối vào ba buổi đi học; muốn có là lương cao hơn chỗ cũ và hỗ trợ một phần học phí; có cũng được là chức danh và ngày bắt đầu.
Khi được mời, con số lương chỉ nhỉnh hơn chỗ cũ một chút, và người phụ trách nói khung đã gần tối đa. Anh Long không cố đẩy lương. Anh hỏi ngay điều phải có: "Dạ, em đang học thạc sĩ ba buổi tối mỗi tuần. Bên mình có thể xếp ca để em không trực tối vào ba buổi đó không ạ?" Phòng kiểm nghiệm đồng ý.
Anh chuyển sang điều muốn có: hỗ trợ học phí. Phòng đồng ý hỗ trợ một phần, kèm cam kết làm việc một thời gian sau khi tốt nghiệp. Anh xin về đọc kỹ điều khoản cam kết rồi trả lời, và đề nghị bắt đầu sớm hơn một tuần như phòng mong muốn, đổi lại được ghi mốc xét lương ngay sau khi bảo vệ luận văn. Lương không tăng nhiều như mong, nhưng anh có đủ hai điều quan trọng nhất với giai đoạn này.
Ưu tiên đổi theo giai đoạn: xem lại mỗi lần đàm phán
Bảng ưu tiên không phải thứ viết một lần dùng mãi. Hai năm sau khi anh Long tốt nghiệp, học phí không còn là chuyện, giờ đi học không còn cần giữ, và lương có lẽ sẽ trở thành điều đứng đầu. Một người vừa có con nhỏ có thể đặt giờ làm lên trên hết, rồi vài năm sau khi con đi học lại đổi thứ tự.
Mỗi lần chuẩn bị đàm phán, dù là nhận việc mới hay bàn lại ở chỗ cũ, nên viết lại bảng từ đầu thay vì dùng bảng cũ. Hỏi lại câu: "Một năm tới, điều gì làm cuộc sống và công việc của mình khó khăn nhất?" Câu trả lời thường chỉ ra mục cần đặt lên nhóm phải có.
Nếu sống cùng gia đình, cùng ngồi xếp bảng với người thân là cách tốt. Giờ làm, chỗ làm, thu nhập ảnh hưởng tới cả nhà, và người thân thường thấy những điều bạn bỏ qua, như việc đi làm xa thêm một giờ mỗi ngày sẽ làm ai phải đón con thay. Giữ lại các bảng cũ cũng có ích: đặt bảng năm nay cạnh bảng năm trước, bạn thấy rõ mình đã đổi ưu tiên thế nào và vì sao, để giải thích mạch lạc khi được hỏi lý do muốn thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Ngoài lương thì có thể thương lượng những gì khi nhận việc?
Giờ làm và ca làm, làm từ xa một phần, ngày bắt đầu đi làm, hỗ trợ đào tạo hoặc học phí, chức danh và phạm vi việc, mốc xét lương đầu tiên. Mức độ linh động tuỳ quy chế từng công ty.
Nhóm phải có nên có bao nhiêu điều?
Một đến ba điều là vừa. Nhiều hơn thì có lẽ một số điều thật ra thuộc nhóm muốn có. Nhóm phải có càng gọn, bạn càng dễ giữ nó và bên kia càng dễ hiểu đâu là điều quan trọng với bạn.
Có nên nhận lương thấp hơn để đổi lấy giờ làm linh hoạt không?
Tuỳ hoàn cảnh. Nếu giờ làm là điều phải có và lương vẫn trên mức sàn, đó có thể là đổi chác hợp lý. Nếu lương thấp hơn mức sàn thì giờ làm linh hoạt khó bù được phần thiếu hằng tháng.
Xin công ty hỗ trợ học phí có ràng buộc gì không?
Thường có cam kết làm việc một thời gian hoặc bồi hoàn chi phí nếu nghỉ sớm. Điều kiện cụ thể tuỳ từng nơi, nên đọc kỹ điều khoản trước khi ký và hỏi người có chuyên môn nếu chưa rõ.
Nói điều nào trước khi đàm phán: lương hay các điều kiện khác?
Thường nên hỏi điều phải có trước, vì nếu không đạt thì không cần bàn tiếp. Sau đó mới bàn lương và các điều muốn có. Thứ tự này giúp bạn không mất thời gian thương lượng một lời mời mà cuối cùng vẫn phải từ chối.
Bao lâu thì nên xếp lại thứ tự ưu tiên?
Mỗi lần chuẩn bị đàm phán và mỗi khi hoàn cảnh thay đổi lớn như có con, đi học, chuyển nhà, trả nợ. Thứ tự phù hợp hai năm trước rất có thể đã không còn đúng với bạn bây giờ.