Ngại nói chuyện lương là cảm giác rất phổ biến và không có nghĩa là bạn không xứng đáng; cách vượt qua là nhìn lại những niềm tin khiến mình im lặng, chuẩn bị căn cứ thật kỹ, và có sẵn một câu mở đầu đã tập. Khi câu đầu tiên đã được nói ra, phần lớn nỗi sợ giảm đi rõ rệt, vì cuộc nói chuyện thật thường nhẹ nhàng hơn cuộc nói chuyện bạn tưởng tượng.
Nhiều người làm tốt việc của mình nhiều năm mà chưa từng một lần chủ động bàn về lương. Họ chờ được để ý, chờ đến lượt, rồi thấy thiệt mà không biết bắt đầu từ đâu. Bài này dành cho lần đầu lên tiếng: hiểu vì sao mình ngại, nhìn lại nỗi sợ cho đúng tầm, và có trong tay những câu nói đơn giản để bắt đầu.
Vì sao nói chuyện lương lại khó đến vậy
Với nhiều người, tiền là chuyện tế nhị từ nhỏ. Trong nhà, bố mẹ ít khi nói thẳng về thu nhập; ra ngoài, hỏi lương nhau bị coi là tò mò. Lớn lên đi làm, chuyện tiền bạc với cấp trên vì thế mang cảm giác vừa riêng tư vừa không đúng phép. Thêm vào đó là nỗi lo rất thật: sợ bị coi là tham, sợ sếp phật lòng, sợ bị từ chối rồi ngượng khi gặp lại mỗi ngày.
Còn một lý do ít ai nói ra: nhiều người ngầm coi con số lương là thước đo giá trị bản thân. Bị từ chối tăng lương giống như bị nói rằng mình không đáng. Khi đặt cược lớn như vậy vào một cuộc nói chuyện, im lặng trở thành lựa chọn an toàn nhất.
Hiểu được nguồn gốc của nỗi ngại không làm nó biến mất ngay, nhưng giúp bạn thấy nó là một phản ứng có lý do, có thể làm việc với nó, chứ không phải một sự thật về bạn. Bạn không cần hết sợ mới bắt đầu nói; bạn chỉ cần chuẩn bị đủ để nói được trong lúc vẫn còn hơi sợ.
Những niềm tin làm bạn im lặng, và cách nhìn lại
Đọc từng dòng và đánh dấu dòng nào giống suy nghĩ của mình. Câu tự nhắc ở cột cuối có thể ghi ra giấy, đọc lại trước buổi gặp.
| Niềm tin | Thực tế thường gặp | Câu tự nhắc |
|---|---|---|
| "Làm tốt thì sếp sẽ tự để ý." | Quản lý bận nhiều việc, thường xử lý những gì được đưa lên bàn | Mình giúp sếp bằng cách nói rõ điều mình cần. |
| "Nói chuyện lương là tham." | Bàn lương là một phần bình thường của công việc, công ty cũng tính toán chi phí của họ | Mình đề nghị dựa trên căn cứ, không đòi vô lý. |
| "Bị từ chối là mất mặt." | Từ chối thường vì ngân sách hay thời điểm, ít khi vì bản thân bạn | Một câu "chưa được" là thông tin, không phải phán xét. |
| "Đề nghị xong sếp sẽ ghét mình." | Đề nghị lịch sự, có căn cứ hiếm khi làm hỏng quan hệ | Cách nói quan trọng hơn việc có nói hay không. |
| "Mình chưa đủ giỏi để đòi." | Ít ai thấy mình đủ giỏi; người được trả cao hơn thường chỉ là người đã hỏi | Mình có những việc đã làm được, ghi ra đây. |
Không cần tin ngay những câu tự nhắc. Chỉ cần đọc chúng đủ nhiều để khi nỗi lo cũ trỗi dậy, bạn có một câu khác để đặt cạnh nó. Dần dần, câu nào đúng với trải nghiệm của bạn sẽ ở lại.
Tách chuyện tiền khỏi chuyện giá trị bản thân
Mức lương là kết quả của nhiều thứ không liên quan tới con người bạn: ngân sách công ty, khung lương của vị trí, thị trường tuyển dụng lúc đó, thậm chí lúc bạn được nhận việc công ty đang thiếu người gấp hay không. Hai người làm cùng một việc, giỏi ngang nhau, có thể được trả khác nhau chỉ vì vào làm ở hai thời điểm khác nhau.
Nhìn như vậy, buổi nói chuyện lương không phải là buổi chấm điểm bạn là người thế nào. Nó là một cuộc trao đổi về giá của một phần công việc, giữa hai bên đều có lý do của mình. Bạn mang tới căn cứ về công việc; bên kia mang tới giới hạn về ngân sách. Kết quả là chỗ hai bên gặp nhau, hoặc chưa gặp được lần này.
Một cách tập nhìn tách bạch là nói về công việc ở ngôi thứ ba trong lúc chuẩn bị: "Vị trí này hiện đang đảm nhận những việc gì? Những việc đó trên thị trường thường được trả ra sao?" Khi đã quen nhìn từ ngoài vào, bạn sẽ thấy con số mình đề nghị là con số của công việc, và việc nói nó ra bớt nặng nề hơn nhiều.
Câu mở đầu cho từng hoàn cảnh
Câu đầu tiên là câu khó nói nhất. Chọn câu hợp với hoàn cảnh của bạn và tập cho tới khi nói được trơn tru:
- Xin lịch gặp quản lý: "Anh ơi, tuần này anh có khoảng hai mươi phút không ạ? Em muốn trao đổi với anh về công việc và mức lương của em."
- Mở đầu buổi gặp: "Em cảm ơn anh đã dành thời gian. Em muốn trao đổi một chuyện em đã suy nghĩ khá lâu, là mức lương của em so với phần việc hiện tại."
- Khi nhà tuyển dụng hỏi mong muốn: "Dạ, em đã tìm hiểu về vị trí này và mong muốn mức trong khoảng em đã chuẩn bị, em xin phép giải thích căn cứ ạ."
- Khi người đối diện là chủ nhỏ, quen biết: "Chị ơi, em quý chỗ làm này nên muốn nói thẳng với chị một chuyện, là chuyện lương của em năm nay ạ."
- Khi muốn nhắn trước thay vì nói ngay: "Em xin phép hẹn anh một buổi để trao đổi về lộ trình và thu nhập của em, anh tiện lúc nào thì báo em ạ."
Để ý rằng không câu nào xin lỗi vì đã hỏi, cũng không câu nào úp mở. Nói rõ chủ đề ngay từ đầu giúp người nghe chuẩn bị tinh thần, và giúp bạn không phải vòng vo tìm cách lái câu chuyện tới chuyện tiền trong lúc đang hồi hộp.
Tình huống giả định: Vy, nhân viên thiết kế đồ hoạ ở Huế
Vy làm thiết kế cho một công ty quảng cáo nhỏ được hai năm, từ khi mới ra trường. Mức lương gần như giữ nguyên, trong khi Vy giờ làm cả phần dựng video mà lúc vào không có trong mô tả. Mỗi lần nghĩ tới chuyện xin bàn lại, Vy lại nhớ câu mẹ hay nói "làm gì cũng đừng để người ta nghĩ mình tham", và thôi.
Vy bắt đầu bằng việc nhỏ: ghi ra giấy ba niềm tin làm mình ngại, đặt cạnh mỗi câu một câu tự nhắc. Rồi Vy liệt kê những việc mình làm thêm, nhờ một chị bạn đóng vai giám đốc tập câu mở đầu. Lần đầu tập, Vy nói được nửa câu thì cười và xin lỗi. Lần thứ ba, câu đi ra trọn vẹn.
Buổi gặp thật kéo dài mười lăm phút. Giám đốc bất ngờ vì không biết Vy đang làm cả phần video, hứa sẽ xem lại trong tháng. Vy chưa biết kết quả, nhưng điều Vy nhớ nhất là: cuộc nói chuyện nhẹ hơn rất nhiều so với những gì Vy đã tưởng tượng suốt hai năm. Lần sau, Vy biết mình sẽ không chờ lâu như vậy nữa. Vy cũng nhận ra câu mẹ dặn vẫn đúng, chỉ là đề nghị có căn cứ và nói lịch sự thì không ai coi là tham.
Ngày và giờ trước buổi gặp
Nỗi ngại tăng mạnh nhất trong vài giờ trước buổi gặp. Mấy việc đơn giản giúp giữ đầu óc ổn định:
- Tối hôm trước, đọc lại tờ giấy có ba thành tích, con số đề nghị và câu mở đầu. Không viết thêm gì mới.
- Ngủ đủ giấc. Thiếu ngủ làm bạn dễ cáu và dễ lùi bước hơn.
- Ăn nhẹ trước buổi gặp, không để bụng đói, không uống quá nhiều cà phê.
- Đến sớm vài phút, hoặc vào phòng họp trực tuyến sớm, để không phải vội.
- Trước khi bắt đầu, thở chậm vài nhịp: hít vào đếm tới bốn, thở ra đếm tới sáu.
- Nói câu mở đầu đã tập ngay sau lời chào, đừng đợi "thời cơ" vì càng đợi càng khó mở lời.
Bước cuối là bước quyết định. Nhiều người vào phòng, nói chuyện công việc một lúc, định chờ khoảnh khắc thích hợp để nhắc chuyện lương, rồi hết giờ mà chưa nói. Nêu chủ đề ngay từ đầu, bạn không còn đường vòng để né, và người nghe cũng không bị bất ngờ ở cuối buổi. Nếu buổi gặp là trực tuyến, kiểm tra trước tai nghe và chỗ ngồi yên tĩnh. Một trục trặc kỹ thuật ngay lúc mở lời đủ làm người đang hồi hộp mất hết câu đã tập, trong khi chỉ cần năm phút chuẩn bị là tránh được.
Sau buổi gặp, dù kết quả ra sao
Dù nhận được câu đồng ý, câu "để xem lại", hay câu "chưa được", bạn đã làm được điều khó nhất là lên tiếng lần đầu. Ghi lại ngay sau buổi gặp: bên kia đã nói gì, hẹn gì, bạn đã nói được những gì và còn quên điều gì. Ghi chép này là bản chuẩn bị cho lần sau.
Gửi một tin nhắn hoặc thư ngắn cảm ơn và ghi lại ngắn gọn những gì đã thống nhất, nhất là mốc thời gian. Việc này vừa lịch sự, vừa giúp hai bên không nhớ khác nhau.
Nếu kết quả chưa như ý, cho mình vài ngày trước khi quyết định có cần làm gì tiếp. Cảm giác thất vọng ngay sau buổi gặp thường nặng hơn thực tế. Điều đáng giữ lại là bạn đã biết cuộc nói chuyện đó diễn ra như thế nào, và lần sau bạn sẽ bước vào với ít nỗi sợ hơn hẳn. Nếu tới mốc đã hẹn mà chưa có tin, nhắn hỏi lại một câu ngắn: "Anh ơi, em xin phép hỏi lại chuyện mình trao đổi hôm trước, anh đã có thông tin chưa ạ?" Hỏi lại đúng hẹn không phải là đòi; đó là cách cho thấy bạn nghiêm túc với điều mình đã nói.
Câu hỏi thường gặp
Ngại nói chuyện lương có phải vì mình thiếu tự tin không?
Không hẳn. Ngại nói chuyện tiền rất phổ biến, kể cả với người làm việc giỏi, vì thói quen coi tiền là chuyện tế nhị và vì sợ ảnh hưởng quan hệ. Chuẩn bị căn cứ và tập câu mở đầu giúp bạn nói được dù vẫn còn hơi ngại.
Nói chuyện lương có làm sếp nghĩ mình chỉ quan tâm đến tiền không?
Một đề nghị lịch sự, dựa trên công việc cụ thể, thường không gây ấn tượng đó. Điều làm người ta khó chịu là đòi hỏi không có căn cứ hoặc kèm lời doạ. Nói về công việc trước, con số sau.
Câu mở đầu nào dễ nói nhất khi muốn bàn chuyện lương?
Một câu nêu rõ chủ đề, không xin lỗi, không úp mở, ví dụ: "Em muốn trao đổi với anh về công việc và mức lương của em." Nêu chủ đề ngay giúp cả bạn và người nghe không bị bất ngờ.
Bị từ chối tăng lương thì có ngại gặp sếp mỗi ngày không?
Thường ít hơn bạn nghĩ. Từ chối hay vì ngân sách hoặc thời điểm, và quản lý gặp những cuộc nói chuyện này khá thường. Giữ thái độ bình thường, hỏi về mốc xét lại, và tiếp tục làm việc như cũ.
Lần đầu nói chuyện lương có nên nhắn tin trước không?
Nên nhắn để xin lịch gặp và nêu chủ đề, nhưng phần đề nghị chính nên nói trực tiếp hoặc qua cuộc gọi. Gặp mặt giúp hai bên hiểu nhau hơn và tránh những hiểu lầm do câu chữ trong tin nhắn.
Làm sao để không tự hạ con số khi đang hồi hộp?
Viết sẵn con số ra giấy, tập nói nó thành tiếng nhiều lần, và tập cả việc im lặng chờ sau khi nói. Khi đã quen nghe chính mình nói con số đó, bạn sẽ ít muốn hạ nó xuống chỉ vì khoảng lặng.