Làm thử miễn phí chỉ hợp lý khi bài thử nhỏ, không dùng được ngay vào việc thật của khách, và có giới hạn rõ. Với bài thử lớn hoặc khách có thể đem dùng luôn, hãy đề nghị bài thử có trả phí, hoặc đưa hồ sơ năng lực thay thế.
Tình huống giả định: Nam, viết kịch bản video ngắn mới vào nghề ở Quảng Ninh, được một cửa hàng đồ gia dụng đề nghị “viết thử năm kịch bản cho tuần tới, ưng thì mình hợp tác lâu dài”. Năm kịch bản là đủ một tuần đăng bài của cửa hàng. Bài gồm bảng phân biệt bài thử hợp lý và dấu hiệu xấu, câu nói mẫu, cách thu nhỏ bài thử, và những câu Nam tự hỏi trước khi gật đầu.
Bài thử hợp lý và bài thử đáng ngờ
Không phải mọi đề nghị làm thử đều xấu. Bảng dưới giúp Nam đặt đề nghị của cửa hàng cạnh hai cột:
| Điểm xét | Bài thử hợp lý | Bài thử đáng ngờ |
|---|---|---|
| Kích thước | Nhỏ, vài giờ làm | Bằng một phần đáng kể của việc thật |
| Dùng được ngay không | Không, là đề giả hoặc một mẩu nhỏ | Có, đăng được luôn |
| Có tiêu chí đánh giá | Có, khách nói rõ sẽ chọn dựa vào gì | Không, chỉ “ưng thì làm” |
| Số người cùng làm thử | Ít, khách đã lọc trước | Nhiều, khách gom bài thử của nhiều người |
| Việc thật sau đó | Đã được mô tả, có giá, có thời hạn | Mơ hồ, “hợp tác lâu dài” |
| Quyền với bài thử | Thuộc người làm nếu không được chọn | Không nói gì |
Đề nghị của cửa hàng rơi vào cột phải ở bốn dòng: năm kịch bản là việc thật của một tuần, đăng được luôn, không có tiêu chí, và việc lâu dài chưa có giá. Không có nghĩa cửa hàng định lấy không, nhưng rủi ro đó có, và Nam nên thương lượng lại trước khi viết. Nếu một đề nghị rơi vào cột phải ở một hai dòng thì chưa đáng lo; khi nó rơi vào cột phải ở phần lớn các dòng, đó là lúc dừng lại hỏi thêm thay vì bắt tay vào làm ngay.
Câu nói mẫu khi đề nghị bài thử có trả phí
Đề nghị trả phí cho bài thử lớn: “Em rất muốn làm cùng anh chị ạ. Năm kịch bản là khối lượng của một tuần làm thật, nên em xin làm như một đợt thử có trả phí, ở mức thấp hơn giá thường. Nếu hợp, mình chuyển sang gói tháng ạ.”
Đề nghị thu nhỏ bài thử: “Em có thể viết thử một kịch bản để anh chị xem cách em làm. Nếu anh chị cần thấy nhiều phong cách hơn, em gửi kèm ba kịch bản em đã làm cho khách khác ạ.”
Đề nghị đề giả: “Để anh chị đánh giá mà không phải chờ em hiểu hết sản phẩm, anh chị cho em một đề bài giả định, em viết thử trên đề đó ạ.”
Hỏi tiêu chí: “Anh chị sẽ chọn dựa vào điều gì ạ, giọng văn, ý tưởng hay cách mở đầu? Em biết thì em làm bài thử tập trung vào đó.” Câu hỏi này thường làm khách nghiêm túc hơn với bài thử.
Khi khách không đồng ý mọi phương án: “Em hiểu ạ. Hiện em chưa sắp xếp được để làm năm kịch bản miễn phí, nhưng nếu sau này anh chị muốn thử theo cách khác, em sẵn sàng ạ.” Từ chối nhưng để ngỏ cửa, không trách khách.
Thu nhỏ bài thử mà vẫn cho khách thấy năng lực
Khách cần biết bạn làm được không; họ không cần năm sản phẩm hoàn chỉnh để biết điều đó. Nam đề xuất các cách thu nhỏ:
- Một sản phẩm thay vì năm. Một kịch bản đủ cho thấy giọng viết và cách nghĩ.
- Dàn ý thay vì bản hoàn chỉnh. Ba dàn ý cho ba hướng khác nhau cho khách thấy độ rộng ý tưởng mà không trao sản phẩm dùng được.
- Đề giả thay vì sản phẩm thật. Viết cho một sản phẩm tưởng tượng cùng ngành, khách vẫn đánh giá được mà không đem đăng được.
- Một phần thay vì toàn bộ. Phần mở đầu mười lăm giây của một kịch bản, nơi khó nhất và lộ tay nghề nhất.
- Có giới hạn thời gian. Nói trước bài thử là chừng một hai giờ làm, để khách không kỳ vọng một sản phẩm đã đánh bóng.
Cửa hàng đồng ý với phương án một kịch bản cho sản phẩm thật và hai dàn ý. Nam làm trong một buổi tối, và vẫn còn thời gian cho việc khác của mình.
Hồ sơ năng lực thay cho bài thử
Cách tốt nhất để không phải làm thử là có sẵn thứ để khách xem. Người mới vào nghề như Nam hay nghĩ mình chưa có gì; thật ra, những bài tự làm để luyện tay, những việc làm cho dự án của bạn bè, những bài cũ ở chỗ làm trước, nếu được phép dùng, đều có thể thành hồ sơ năng lực.
Nam chọn ra sáu kịch bản tốt nhất, mỗi cái kèm hai dòng: viết cho loại sản phẩm gì, mục tiêu là gì. Khi khách đề nghị làm thử, anh gửi kèm hồ sơ và nói: “Anh chị xem trước mấy kịch bản này giúp em, nếu vẫn cần bài thử riêng thì em làm một bài nhỏ ạ.” Nhiều khách xem xong không cần bài thử nữa.
Hồ sơ tốt không phải là hồ sơ dày. Sáu mẫu chọn lọc, đúng loại việc khách cần, có tác dụng hơn ba mươi mẫu lẫn lộn. Mỗi lần nhận được việc mới đáng tự hào, xin khách quyền đưa vào hồ sơ, và cập nhật ngay.
Nếu vẫn nhận làm thử miễn phí: đặt giới hạn trước
Có lúc Nam quyết định nhận làm thử miễn phí, vì khách có tiếng tốt, việc lâu dài hấp dẫn, và bài thử đủ nhỏ. Khi đó anh đặt giới hạn bằng chữ trước khi bắt đầu:
- Ghi rõ bài thử gồm gì: một kịch bản, độ dài bao nhiêu, sản phẩm nào.
- Ghi rõ thời hạn khách phản hồi, ví dụ một tuần.
- Ghi rõ bài thử không được đăng hoặc sử dụng nếu không ký hợp tác, hoặc nếu dùng thì trả phí theo mức nào.
- Hỏi rõ việc thật sau đó: khối lượng mỗi tháng, giá, cách thanh toán, để không phải thương lượng lại từ đầu sau bài thử.
- Gửi bài thử ở dạng khó dùng ngay, ví dụ bản có ghi chú, chưa hoàn thiện phần cuối, nếu khách chưa xác nhận các điều trên.
Năm dòng này bảo vệ bạn mà không làm khách thấy bị nghi ngờ, vì chúng cũng giúp khách biết sau bài thử sẽ có gì. Nếu khách không chịu xác nhận dòng thứ ba, tức không cam kết không dùng bài thử, Nam coi đó là lý do đủ để chỉ làm trên đề giả. Một khách có thiện chí hiếm khi phản đối dòng này.
Quyền với bài thử
Một chuyện xảy ra đủ thường để phải nói tới: khách không chọn bạn, nhưng vài tuần sau một video rất giống kịch bản thử của bạn xuất hiện trên trang của họ. Có khi là trùng ý tưởng thật, có khi không. Bạn khó chứng minh, và gần như không đòi được gì nếu trước đó không có thoả thuận.
Vì vậy câu “bài thử thuộc về người làm nếu không ký hợp tác, khách không được dùng toàn bộ hoặc một phần” nên được gửi trước khi giao bài thử, và xin khách một chữ đồng ý. Ý tưởng chung chung thì khó bảo vệ, nhưng một kịch bản cụ thể với lời thoại, cảnh quay của bạn là thứ có thể được xem là sản phẩm sáng tạo. Mức độ bảo vệ cụ thể tuỳ từng trường hợp; nếu có chuyện thật, hãy hỏi người có chuyên môn.
Nam cũng lưu lại bản bài thử với ngày gửi rõ ràng. Không phải để chuẩn bị kiện ai, mà để biết mình đã gửi gì, khi nào, nếu sau này cần nói chuyện với khách.
Câu tự hỏi trước khi gật đầu làm thử
Trước mỗi đề nghị làm thử, Nam trả lời năm câu này:
- Bài thử này mất bao nhiêu giờ, và mình có sẵn số giờ đó mà không ảnh hưởng việc đang có tiền không?
- Khách có thể đem bài thử dùng ngay không?
- Mình đã biết việc thật sau đó trả bao nhiêu, khối lượng ra sao chưa?
- Khách đã xem hồ sơ của mình chưa, và vì sao vẫn cần bài thử?
- Nếu không được chọn, mình có dùng lại bài thử vào hồ sơ hay cho khách khác được không?
Nếu câu hai trả lời là có và câu ba trả lời là chưa, đó là đề nghị nên thương lượng lại trước khi viết một chữ nào. Nói không với một bài thử không làm bạn mất cơ hội; khách nghiêm túc sẽ đề nghị một cách khác, khách chỉ muốn lấy không thì bạn cũng không mất gì đáng tiếc. Người mới vào nghề hay sợ mất khách đầu tiên, nhưng một khách bắt đầu bằng năm sản phẩm không công thường cũng là khách khó trả đúng giá về sau.
Những chỗ hay sai
Làm bài thử kỹ hơn cả việc thật. Người mới hay dồn hết sức vào bài thử vì sợ trượt. Bài thử chỉ cần đủ cho thấy năng lực; làm quá kỹ là trao sản phẩm hoàn chỉnh mà không có tiền.
Không hỏi giá việc thật trước khi làm thử. Làm thử xong mới biết việc thật trả quá thấp thì bạn đã mất công mà vẫn phải từ chối.
Nhận làm thử cho nhiều khách cùng lúc. Năm bài thử miễn phí một tuần là một tuần làm không công. Đặt cho mình một giới hạn, ví dụ một bài thử mỗi tuần.
Nói xấu khách vì đề nghị làm thử. Đề nghị làm thử không phải là xúc phạm. Từ chối nhẹ nhàng và đưa phương án khác là đủ.
Bịa rằng mình đang có khách khác chờ để khỏi làm thử. Nói không đúng sự thật để tạo sức ép dễ bị lộ và làm hỏng lòng tin từ đầu. Lý do thật, như thời gian của mình có giới hạn, là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Người mới vào nghề có nên nhận làm thử miễn phí để có kinh nghiệm không?
Có thể nếu bài thử nhỏ, có giới hạn và bạn học được điều gì đó. Nhưng làm nhiều bài thử miễn phí không tạo ra hồ sơ tốt hơn những bài tự đặt đề để luyện, mà lại tốn thời gian và không có quyền với sản phẩm.
Bài thử có trả phí nên lấy giá bao nhiêu?
Thường thấp hơn giá bình thường để khách dễ đồng ý, nhưng không nên quá thấp đến mức thành làm không công. Nhiều người lấy khoảng một nửa giá thường cho bài thử, rồi trừ khoản này vào đợt đầu nếu khách ký hợp tác.
Khách nói ai cũng làm thử miễn phí thì trả lời sao?
Bạn không cần tranh luận. Chỉ cần đưa phương án của mình: một bài thử nhỏ miễn phí, hoặc bài thử lớn có trả phí, kèm hồ sơ năng lực. Khách chọn phương án nào là quyền của họ, và bạn cũng có quyền không nhận.
Làm thử xong khách im lặng thì có nên hỏi lại không?
Nên hỏi lại một lần sau thời hạn đã hẹn, với câu ngắn hỏi kết quả và xin góp ý. Nếu khách vẫn im lặng, dừng ở đó và nhắc lại rằng bài thử không được sử dụng khi chưa có thoả thuận hợp tác.
Có nên gửi bài thử có đóng dấu hoặc chưa hoàn chỉnh không?
Với bài thử lớn mà khách chưa cam kết gì, gửi bản chưa hoàn chỉnh hoặc có ghi chú là cách giảm rủi ro bị dùng không trả tiền. Với bài thử nhỏ trên đề giả thì không cần, vì khách không dùng được vào việc thật.