Khi khách chậm thanh toán, hãy nhắc theo ba nấc tăng dần: nhắc nhẹ ngay sau hạn, nhắc rõ kèm chứng từ sau một tuần, rồi nhắc chính thức kèm việc tạm dừng công việc đang làm. Mỗi nấc có thời điểm và giọng riêng; nhảy thẳng lên nấc cuối thường làm hỏng quan hệ, còn nhắc mãi ở nấc đầu thì khách quen trả chậm.
Tình huống giả định: chị Ngọc, viết nội dung tự do ở Khánh Hoà, giao xong mười bài cho một chuỗi khách sạn nhỏ, đã quá hạn thanh toán mười ngày. Bài gồm danh sách kiểm phía mình trước khi nhắc, bảng ba nấc, tin nhắn mẫu, cách bàn lại lịch trả khi khách khó khăn thật, và những việc không nên làm.
Trước khi nhắc: kiểm phía mình
Một phần không nhỏ các khoản chậm trả là do giấy tờ phía người làm chưa đủ. Chị Ngọc kiểm năm thứ trước khi gửi tin nhắc đầu tiên:
- Đã gửi đề nghị thanh toán chưa, hay chỉ giao bài rồi chờ? Nhiều khách chỉ trả khi có đề nghị thanh toán chính thức.
- Đề nghị đã gửi đúng người chưa: người duyệt chi, kế toán, hay chỉ gửi người phụ trách nội dung?
- Thông tin chuyển khoản đầy đủ, đúng tên chủ tài khoản chưa?
- Bên khách có cần giấy tờ gì thêm không, như biên bản nghiệm thu, thông tin cá nhân để kế toán làm chứng từ khấu trừ thuế?
- Hạn thanh toán trong thoả thuận tính từ ngày nào: ngày giao, ngày nghiệm thu, hay ngày nhận đề nghị thanh toán?
Chị Ngọc phát hiện mình chỉ gửi bài cho người phụ trách nội dung, chưa từng gửi gì cho kế toán. Kế toán không biết có khoản này. Một thư gửi đúng người kèm đủ giấy tờ giải quyết được nửa vấn đề. Nếu bạn bỏ qua bước này mà nhắc ngay, có khi bạn đang trách khách vì một chỗ thiếu của chính mình, và lời nhắc sau đó mất đi sức nặng.
Ba nấc nhắc thanh toán
Mỗi nấc có thời điểm, người nhận và giọng điệu khác nhau. Số ngày dưới đây là ví dụ, bạn điều chỉnh theo hạn thanh toán của mình:
| Nấc | Khi nào | Gửi ai | Giọng và nội dung |
|---|---|---|---|
| Một, nhắc nhẹ | Một hai ngày sau hạn | Người phụ trách, đồng gửi kế toán | Thân thiện, giả định khách quên; kèm lại đề nghị thanh toán |
| Hai, nhắc rõ | Khoảng một tuần sau hạn | Người phụ trách và người duyệt chi | Nêu số tiền, ngày đến hạn, số ngày đã quá; hỏi ngày dự kiến trả |
| Ba, nhắc chính thức | Khoảng hai đến ba tuần sau hạn | Người có quyền quyết định | Bằng thư, viện dẫn thoả thuận; báo tạm dừng việc đang làm cho đến khi nhận thanh toán |
Giữa các nấc, không cần nhắn mỗi ngày. Nhắn liên tục làm khách khó chịu mà không làm tiền về nhanh hơn. Ghi lại ngày gửi từng nấc vào bảng theo dõi để biết lúc nào chuyển nấc, và để có một dòng thời gian rõ ràng nếu sau này cần nhờ người khác hỗ trợ.
Tin nhắn mẫu cho từng nấc
Nấc một: “Chào anh chị, em gửi lại đề nghị thanh toán cho mười bài đã giao ngày năm, hạn thanh toán là ngày hai mươi. Có thể tin trước bị trôi nên em gửi lại kèm thông tin tài khoản. Anh chị cần thêm giấy tờ gì cứ báo em ạ.”
Nấc hai: “Chào anh chị, khoản thanh toán cho mười bài đã quá hạn bảy ngày. Em gửi lại đề nghị thanh toán và biên bản nghiệm thu đính kèm. Anh chị cho em biết ngày dự kiến chuyển khoản để em sắp xếp ạ.” Câu cuối là câu hỏi cụ thể, bắt buộc phải có câu trả lời cụ thể.
Nấc ba: “Kính gửi anh chị, theo thoả thuận ngày mùng một, khoản thanh toán cho mười bài đến hạn ngày hai mươi, đến nay đã quá hạn hai mươi ngày. Em xin tạm dừng các bài đang viết cho đợt hai cho đến khi nhận được thanh toán đợt một. Em mong nhận được phản hồi trước thứ Sáu tuần này ạ.”
Khi khách hứa một ngày: “Em cảm ơn ạ, em ghi nhận ngày hai mươi lăm. Đến hôm đó em kiểm tra và báo lại anh chị.” Xác nhận lại để lời hứa thành một mốc có chữ.
Bàn lại lịch trả khi khách khó khăn thật
Có khách chậm trả không phải vì muốn quỵt mà vì dòng tiền của họ đang khó. Chuỗi khách sạn của chị Ngọc vào mùa thấp điểm. Khi khách nói thật, chị bàn lại theo các bước:
- Hỏi khách có thể trả bao nhiêu và khi nào, thay vì đưa ngay đề nghị của mình.
- Đề nghị chia khoản nợ thành hai hoặc ba đợt với ngày cụ thể.
- Xin khách trả đợt đầu sớm nhất có thể, như một dấu hiệu cam kết.
- Thống nhất rằng việc mới chỉ bắt đầu sau khi đợt cuối của khoản cũ đã về, hoặc việc mới phải trả trước.
- Ghi lịch trả mới thành một tin nhắn hoặc thư, có số tiền và ngày của từng đợt, và xin khách xác nhận.
- Nhắc nhẹ một ngày trước mỗi đợt.
Giãn lịch trả là nhượng bộ của bạn, nên đổi lại cần sự rõ ràng của khách. Một lịch trả có chữ tốt hơn nhiều so với một lời hứa “cuối tháng anh gửi”. Nếu khách lỡ một đợt trong lịch mới, quay lại nấc hai ngay, không bắt đầu lại từ nấc một.
Dừng việc đang làm thế nào cho đúng
Nếu bạn đang làm tiếp phần sau cho cùng khách, tạm dừng là đòn bẩy tự nhiên nhất, và cũng là cách giữ rủi ro không lớn thêm. Nhưng tạm dừng phải được báo trước, có lý do, và dựa vào thoả thuận nếu có. Dừng im lặng làm khách nghĩ bạn bỏ việc, và họ có lý do để trách lại bạn.
Chị Ngọc báo trong thư nấc ba: phần đã làm vẫn được giữ nguyên, việc làm tiếp ngay khi nhận thanh toán, lịch giao sẽ lùi tương ứng. Chị không xoá bài đã giao, không gỡ gì khỏi trang của khách. Những hành động kiểu đó, khi thoả thuận không cho phép, có thể biến bạn từ người bị nợ thành người làm sai.
Tốt nhất là có sẵn trong thoả thuận một câu: “Nếu một đợt thanh toán quá hạn quá mười ngày, người làm được tạm dừng công việc đang thực hiện cho đến khi nhận được thanh toán, và thời hạn giao được lùi tương ứng.” Có câu này, việc tạm dừng chỉ là làm đúng điều đã thống nhất.
Phòng từ khi thương lượng hợp đồng
Hầu hết các khoản nợ khó đòi có chung một gốc: thoả thuận không có hạn trả cụ thể, hoặc toàn bộ tiền dồn vào cuối. Khi thương lượng, chị Ngọc bây giờ đề nghị ba điều: thanh toán theo mốc thay vì một lần, hạn trả tính bằng số ngày sau khi giao hoặc nghiệm thu, và quyền tạm dừng khi quá hạn. Có thể thêm khoản phí hoặc lãi chậm trả, nhưng mức cụ thể nên tra quy định hiện hành để nằm trong giới hạn luật cho phép.
Cũng nên hỏi ngay từ đầu quy trình thanh toán của khách: ai duyệt, kế toán cần giấy tờ gì, trả vào ngày nào trong tháng. Nhiều doanh nghiệp chỉ chi vào một hai ngày cố định; biết điều đó, bạn gửi đề nghị trước ngày đó, thay vì gửi sau rồi phải chờ thêm một tháng.
Với khách mới, một khoản trả trước khi bắt đầu là cách phòng đơn giản nhất. Khách đã bỏ tiền thì ít khi biến mất. Trước khi gật đầu với một khách mới, chị Ngọc tự hỏi thêm: mình có tên thật, đơn vị và một kênh liên lạc chính thức của họ chưa, hay chỉ có một tài khoản nhắn tin? Nếu chỉ có tài khoản nhắn tin, khoản trả trước càng cần lớn hơn.
Khi ba nấc đều không có kết quả
Nếu sau nấc ba khách vẫn im lặng hoặc chỉ hứa mà không trả, bạn cần quyết định khoản này đáng bao nhiêu công sức. Với khoản nhỏ, nhiều người làm tự do chọn dừng hẳn quan hệ, ghi nhận bài học, và không nhận việc của khách đó nữa. Không phải vì khoản tiền không quan trọng, mà vì thời gian đuổi theo nó có thể lớn hơn chính nó.
Với khoản đáng kể, hãy chuẩn bị đầy đủ hồ sơ: thoả thuận hoặc tin nhắn chốt việc, bằng chứng đã giao, đề nghị thanh toán, các lần nhắc với ngày gửi. Mang bộ hồ sơ này đi hỏi luật sư hoặc tìm hiểu các kênh hoà giải phù hợp. Mỗi trường hợp có những lựa chọn khác nhau, và bài viết này không thay được lời khuyên cho trường hợp cụ thể.
Chị Ngọc may mắn hơn: sau thư nấc ba, giám đốc chuỗi khách sạn gọi lại, xin lỗi vì kế toán không biết có khoản này, và chuyển khoản trong hai ngày. Từ đó chị luôn gửi đề nghị thanh toán thẳng cho kế toán ngay khi giao, không chờ đến khi quá hạn.
Những việc không nên làm
Đăng tên khách lên mạng để bêu. Dù bức xúc đến đâu, việc này có thể khiến bạn gặp rắc rối về pháp lý liên quan đến danh dự, uy tín của người khác, và làm khách khác ngại làm với bạn.
Nhắn tin lúc nửa đêm hoặc dồn dập. Nó không làm tiền về nhanh hơn, chỉ cho khách lý do để chặn bạn.
Đe doạ những điều mình không định làm. Nói “em sẽ kiện” khi chưa hỏi ai về khả năng đó làm lời nói của bạn mất trọng lượng ở lần sau.
Tiếp tục giao việc mới khi khoản cũ còn nợ. Mỗi phần việc mới là thêm một khoản nợ. Đề nghị trả trước cho việc mới hoặc tạm dừng.
Tự xử lý một khoản lớn mà không hỏi ai. Khi khoản nợ lớn và khách không phản hồi sau nấc ba, hãy hỏi luật sư hoặc tìm hiểu các kênh hoà giải phù hợp với trường hợp của mình.
Câu hỏi thường gặp
Khách quá hạn bao lâu thì nên nhắc lần đầu?
Một hai ngày sau hạn là hợp lý, với giọng nhẹ và giả định khách quên. Nhắc sớm không phải là thiếu lịch sự; để lâu mới nhắc thì khách dễ nghĩ bạn không quan tâm khoản đó và ưu tiên trả cho người khác trước.
Có nên gọi điện thay vì nhắn tin không?
Gọi điện hợp với nấc hai khi tin nhắn không được trả lời, vì nghe giọng nhau dễ hiểu hoàn cảnh hơn. Nhưng sau cuộc gọi luôn nhắn lại điều đã thống nhất, như ngày trả, để có bằng chứng bằng chữ.
Khách chỉ trả một phần thì xử lý thế nào?
Nhận phần đã trả, nhắn xác nhận số đã nhận và số còn lại, rồi hỏi ngày trả phần còn lại. Đừng coi khoản trả một phần là đã xong; ghi rõ trong tin xác nhận rằng đây là thanh toán một phần.
Có được tính lãi khi khách trả chậm không?
Có thể thoả thuận khoản phí hoặc lãi chậm trả từ đầu, nhưng mức cụ thể phải nằm trong giới hạn pháp luật cho phép. Nếu thoả thuận không ghi, việc tự áp lãi sau khi đã có chuyện thường khó được chấp nhận.
Khách biến mất hoàn toàn thì làm gì?
Gửi thư nhắc chính thức đến mọi địa chỉ liên lạc bạn có, giữ toàn bộ thoả thuận, tin nhắn và chứng từ giao việc. Với khoản đáng kể, hỏi luật sư về các bước có thể làm cho trường hợp cụ thể của mình.