Trước khi ký, công nhân nên hỏi rõ năm điều: lương cơ bản là bao nhiêu và các khoản phụ cấp nào cộng vào, ca làm xếp ra sao, tăng ca có hỏi ý kiến người lao động không, thử việc bao lâu với lương bao nhiêu, và lương trả vào ngày nào bằng cách nào. Ở nhiều nhà máy, con số trong tin tuyển là tổng thu nhập khi đi làm đủ ngày và tăng ca nhiều, không phải phần chắc chắn nhận được.
Tình huống giả định: chị Mai, hai mươi bốn tuổi, từ quê lên Bắc Ninh xin vào một nhà máy linh kiện điện tử. Bài này đi qua từng câu hỏi nên hỏi, cách hỏi sao cho tự nhiên ở buổi phỏng vấn đông người, những điều luật đã quy định để bạn tự kiểm, và cách đọc phiếu lương tháng đầu.
Tách con số trong tin tuyển thành từng phần
Tin tuyển công nhân thường ghi một tổng thu nhập hấp dẫn. Chị Mai được người quen dặn tách con số đó ra trước khi tin. Bảng dưới là cách tách, kèm câu hỏi cho từng phần.
| Phần | Có chắc nhận không | Câu hỏi nên đặt |
|---|---|---|
| Lương cơ bản | Chắc, ghi trong hợp đồng | Lương cơ bản trong hợp đồng là bao nhiêu ạ? |
| Phụ cấp chuyên cần | Chỉ khi đi làm đủ ngày, đúng giờ | Nghỉ một ngày có phép thì có mất chuyên cần không ạ? |
| Phụ cấp ca đêm, độc hại, đi lại, nhà ở | Tuỳ vị trí và chính sách công ty | Vị trí của em được những phụ cấp nào? |
| Tiền tăng ca | Chỉ khi có tăng ca | Trung bình một tháng có bao nhiêu giờ tăng ca, có tháng nào không có không? |
| Thưởng | Tuỳ kết quả và chính sách | Thưởng tính theo gì, trả vào lúc nào? |
Phần chắc chắn là lương cơ bản cộng các phụ cấp cố định. Hãy tính chi tiêu của mình dựa trên phần đó, coi tăng ca và thưởng là phần thêm. Nhiều người lên thành phố tính theo tổng trong tin tuyển, rồi gặp tháng ít đơn hàng, không có tăng ca, là thiếu tiền nhà.
Tăng ca và ca đêm: những điều cần hỏi
Theo nguyên tắc của Bộ luật Lao động 2019, làm thêm giờ cần có sự đồng ý của người lao động, có giới hạn số giờ, và được trả cao hơn giờ làm bình thường; làm vào ban đêm cũng được trả thêm. Con số cụ thể về giới hạn và mức trả, bạn nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi công đoàn cơ sở của nhà máy.
Điều luật không trả lời được là văn hoá tăng ca ở từng chỗ. Có nơi tăng ca gần như ngày nào cũng có và ai cũng làm, có nơi chỉ vào mùa cao điểm. Câu hỏi mẫu cho người tuyển: “Dạ chị cho em hỏi, ở chuyền này tăng ca thường mấy buổi một tuần, nếu hôm đó em có việc riêng không tăng ca được thì báo trước thế nào ạ?”
Với ca đêm, hỏi thêm: xoay ca theo tuần hay theo tháng, có xe đưa đón ca đêm không, ăn giữa ca thế nào. Chị Mai hỏi đúng ba câu này và biết nhà máy xoay ca hai tuần một lần, có bữa ăn giữa ca, nhưng xe đưa đón chỉ chạy tuyến về trung tâm. Chị chọn thuê trọ gần cổng để khỏi lo đi đêm.
Nếu bạn có lý do sức khoẻ hay gia đình không thể làm ca đêm, nói ngay từ buổi phỏng vấn. Nói sau khi đã ký sẽ khó sắp xếp hơn nhiều.
Những điều luật đã quy định, bạn tự kiểm được
Thời gian thử việc. Với công nhân kỹ thuật, tối đa 30 ngày; với công việc không đòi trình độ chuyên môn, tối đa 6 ngày làm việc. Nếu được báo thử việc hai tháng cho vị trí đứng máy đơn giản, hãy hỏi lại.
Lương thử việc. Ít nhất bằng 85% lương của công việc đó. Hỏi rõ lương chính thức để tự tính.
Hợp đồng bằng văn bản. Hợp đồng lao động phải làm thành văn bản, mỗi bên giữ một bản. Bạn có quyền xin bản của mình, đừng để công ty giữ cả hai.
Giấy tờ gốc. Luật cấm người sử dụng lao động giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động. Nộp bản sao là đủ; nếu bị yêu cầu nộp bản gốc để giữ, hãy hỏi công đoàn hoặc cơ quan lao động.
Bảo hiểm bắt buộc. Người làm việc theo hợp đồng lao động thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội, y tế, thất nghiệp theo quy định. Hỏi khi nào bắt đầu đóng và xem phiếu lương có trừ đúng không.
Cách hỏi khi phỏng vấn đông người
Phỏng vấn công nhân thường diễn ra theo đợt, một người tuyển nói trước cả chục người, sau đó ký giấy tờ luôn. Không khí đó khiến ai cũng ngại hỏi riêng. Có ba cách giúp bạn hỏi được mà không mất lòng.
Cách thứ nhất là hỏi vào cuối buổi, khi người tuyển hỏi “còn ai thắc mắc gì không”. Hỏi gọn, một câu một ý. Câu hỏi của bạn thường cũng là thắc mắc của người khác, nên không ai thấy phiền.
Cách thứ hai là xin đọc hợp đồng trước khi ký: “Dạ chị cho em đọc hợp đồng mười phút trước khi ký được không ạ, em muốn xem phần lương và thử việc.” Mười phút là đủ để xem năm điều ở đầu bài.
Cách thứ ba là hỏi người đã làm ở đó. Chị Mai hỏi chị chủ nhà trọ, nơi nhiều công nhân của nhà máy đang thuê, và biết được tháng nào hay ít tăng ca. Thông tin từ người đang làm thường thật hơn mọi tờ rơi tuyển dụng.
Một điều nên tránh là ký ngay vì sợ hết chỗ. Nếu vị trí thật sự hết sau mười phút bạn đọc hợp đồng, có lẽ nó không phải chỗ đáng tiếc.
Đọc phiếu lương tháng đầu
Phiếu lương là nơi kiểm tra mọi điều đã được hứa. Đọc theo thứ tự này, mỗi tháng chỉ mất năm phút.
- Số ngày công ghi trên phiếu có khớp với số ngày bạn tự ghi trong sổ không.
- Lương cơ bản đúng với hợp đồng chưa; nếu đang thử việc, có từ 85% trở lên không.
- Từng khoản phụ cấp có đủ không, khoản nào bị trừ và vì sao.
- Số giờ tăng ca và tiền tăng ca có khớp với giờ bạn tự ghi.
- Các khoản khấu trừ: bảo hiểm, công đoàn phí, tiền ăn nếu có, ghi rõ từng dòng chưa.
- Số tiền thực nhận khớp với số vào tài khoản hoặc tiền mặt nhận.
Tự ghi sổ là việc nhỏ mà quan trọng: mỗi ngày một dòng, ngày đi làm, giờ vào, giờ ra, có tăng ca không. Khi có chênh lệch, bạn có thứ để đối chiếu thay vì chỉ nói “hình như thiếu”. Hỏi bộ phận nhân sự hoặc tổ trưởng một cách bình tĩnh, mang theo sổ.
Công nhân thương lượng được gì
Nhiều người nghĩ công nhân không có gì để thương lượng, vì lương cơ bản thường áp chung cho cả chuyền. Điều đó đúng một phần: một cá nhân hiếm khi đổi được bảng lương của nhà máy. Nhưng vẫn có những thứ bàn được, và chúng ảnh hưởng tới cuộc sống hằng ngày không kém tiền lương.
Thứ nhất là bộ phận và ca. Nếu bạn có kinh nghiệm hàn, đứng máy, kiểm hàng, hãy nói ra để được xếp vào vị trí có phụ cấp tay nghề, thay vì vị trí phổ thông. Nếu bạn cần tránh ca đêm vì lý do gia đình, nói ngay lúc đầu. Chị Mai từng làm kiểm hàng ở xưởng may, chị nói điều này và được xếp vào khâu kiểm tra chất lượng.
Thứ hai là ngày bắt đầu. Nếu cần vài ngày tìm phòng trọ, xin lùi ngày đi làm thay vì nhận ngay rồi xin nghỉ trong tuần đầu, vì nghỉ sớm có thể mất chuyên cần.
Thứ ba là tiếng nói chung qua công đoàn. Những chuyện như mức phụ cấp, bữa ăn, xe đưa đón thường được bàn qua thương lượng tập thể giữa công đoàn và công ty. Tham gia công đoàn cơ sở, đọc thoả ước lao động tập thể nếu nhà máy có, là cách một công nhân góp tiếng vào những điều mình không thể bàn một mình.
Chỗ hay sai và vì sao
Những lỗi dưới đây gặp nhiều ở người mới vào nhà máy lần đầu, kể cả người đã đi làm nhiều năm ở nghề khác.
- Tính chi tiêu theo tổng thu nhập trong tin tuyển. Tháng ít đơn hàng là thiếu tiền ngay. Tính theo phần chắc chắn.
- Không giữ bản hợp đồng. Khi có thắc mắc về lương hay thời hạn, bạn không có gì để xem lại.
- Nghỉ một ngày mà không biết sẽ mất chuyên cần. Có nơi nghỉ một ngày có phép cũng mất cả khoản chuyên cần tháng đó. Hỏi trước để chủ động.
- Nhận tăng ca liên tục vì ngại từ chối. Sức khoẻ hỏng thì tiền tăng ca không bù được. Biết giới hạn của mình và báo trước khi cần nghỉ.
- Im lặng khi phiếu lương sai. Sai sót nhỏ để lâu thành khoản lớn và khó đối chiếu. Hỏi ngay tháng đó.
Nếu có thắc mắc lớn hơn, như bị trả chậm nhiều tháng hay bị trừ lương không rõ lý do, hãy tìm tới công đoàn cơ sở, cơ quan lao động ở tỉnh hoặc luật sư. Bài này chỉ giúp bạn hỏi đúng ngay từ đầu.
Câu tự hỏi trước khi ký
Trước khi đặt bút, chị Mai tự hỏi mấy câu này. Câu nào chưa trả lời được thì đó là câu cần hỏi thêm.
- Phần thu nhập chắc chắn có đủ trả tiền trọ, ăn uống và gửi về nhà không?
- Mình có làm được ca đêm và tăng ca theo nhịp nhà máy nói không?
- Thử việc bao lâu, có nằm trong giới hạn luật cho loại việc này không?
- Mình đã đọc phần lương và thời hạn trong hợp đồng chưa, sẽ được giữ một bản chứ?
- Có ai đang làm ở đây mà mình hỏi thêm được không?
Năm câu này không làm bạn chậm hơn người khác bao nhiêu, nhưng giúp bạn tránh được cảm giác bị bất ngờ trong tháng lương đầu tiên. Nếu có một câu bạn thấy lấn cấn mà người tuyển trả lời vòng vo, hãy coi đó là tín hiệu để tìm hiểu thêm trước khi ký.
Câu hỏi thường gặp
Thử việc công nhân tối đa bao lâu?
Theo Bộ luật Lao động 2019, công nhân kỹ thuật thử việc tối đa 30 ngày; công việc không đòi trình độ chuyên môn thử việc tối đa 6 ngày làm việc. Lương thử việc ít nhất bằng 85% lương công việc đó.
Tăng ca có bắt buộc không?
Theo nguyên tắc của luật, làm thêm giờ cần có sự đồng ý của người lao động và có giới hạn số giờ. Văn hoá tăng ca mỗi nơi một khác, nên hãy hỏi rõ ngay từ lúc phỏng vấn và báo trước khi bạn không thể tăng ca.
Công ty có được giữ căn cước hay bằng cấp gốc của công nhân không?
Bộ luật Lao động cấm người sử dụng lao động giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động. Nộp bản sao là đủ. Nếu gặp yêu cầu này, hãy hỏi công đoàn hoặc cơ quan lao động.
Tổng thu nhập trong tin tuyển công nhân có đáng tin không?
Thường đó là con số khi đi làm đủ ngày, có tăng ca và đủ phụ cấp. Hãy tách ra lương cơ bản, phụ cấp cố định, phụ cấp có điều kiện, tăng ca, thưởng, rồi tính chi tiêu dựa trên phần chắc chắn.
Phiếu lương bị thiếu thì nên làm gì?
Đối chiếu với sổ tự ghi ngày công và giờ tăng ca, rồi hỏi tổ trưởng hoặc bộ phận nhân sự ngay trong tháng đó. Mang theo sổ để chỉ rõ chỗ chênh lệch thay vì nói chung chung.
Công nhân có được giữ một bản hợp đồng lao động không?
Có. Hợp đồng lao động làm thành văn bản và mỗi bên giữ một bản. Hãy xin bản của mình ngay sau khi ký và cất cẩn thận, đó là căn cứ khi có thắc mắc về lương hay thời hạn.