Trước khi ký, hãy đặt thư mời làm việc cạnh hợp đồng và đối chiếu bảy mục: mức lương, lương gộp hay thực nhận, các khoản phụ cấp, thưởng và hoa hồng, ngày trả lương, hình thức trả, và chế độ xét nâng lương. Mục nào có trong thư mời mà không có trong hợp đồng, hoặc có nhưng khác, là câu hỏi cần đặt ra trước khi đặt bút.
Theo Bộ luật Lao động 2019, hợp đồng lao động cần có mức lương theo công việc hoặc chức danh, hình thức trả lương, thời hạn trả lương, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác, cùng chế độ nâng bậc, nâng lương. Bài này không bàn mức lương bao nhiêu là hợp lý; nó giúp bạn chắc rằng con số đã thoả thuận được ghi đúng và đủ.
Bảy mục đối chiếu giữa thư mời và hợp đồng
Kẻ bảng này ra giấy, điền cột thứ hai từ thư mời, cột thứ ba từ hợp đồng. Cột cuối ghi "khớp" hoặc câu hỏi cần đặt.
| Mục | Thư mời thường ghi | Hợp đồng cần ghi | Dấu hiệu lệch |
|---|---|---|---|
| Mức lương | Một con số tổng | Mức lương theo công việc hoặc chức danh | Con số khác, hoặc bị chia nhỏ thành nhiều khoản |
| Gộp hay thực nhận | Thường ghi lương gộp | Nên rõ là trước khi trừ bảo hiểm, thuế | Không ghi rõ, dễ hiểu hai cách |
| Phụ cấp | Ăn trưa, đi lại, điện thoại | Tên khoản, mức hoặc cách tính | Phụ cấp trong thư mời biến mất |
| Thưởng, hoa hồng | Mô tả chung | Cách tính hoặc dẫn chiếu quy chế | Chỉ ghi "theo chính sách từng thời kỳ" |
| Ngày trả lương | Có khi không ghi | Ngày cụ thể hoặc khoảng ngày | Không ghi thời hạn trả |
| Hình thức trả | Có khi không ghi | Chuyển khoản hoặc tiền mặt | Không ghi, hoặc tài khoản không phải của bạn |
| Xét nâng lương | Có khi hứa xét sau thử việc | Chế độ nâng bậc, nâng lương | Lời hứa trong thư mời không có trong hợp đồng |
Không phải lệch nào cũng là vấn đề. Thư mời viết ngắn, hợp đồng viết chi tiết, nên một con số tổng trong thư mời có thể được chia thành lương và phụ cấp trong hợp đồng. Điều quan trọng là tổng cộng lại có khớp không, và từng khoản có được ghi rõ là cố định hay tuỳ điều kiện không.
Khi lương ghi trong hợp đồng thấp hơn mức đã thoả thuận
Chuyện này xảy ra thế nào? Có nơi ghi trong hợp đồng một mức lương thấp hơn tổng thoả thuận, phần chênh lệch được trả dưới dạng khoản khác như hỗ trợ, thưởng hằng tháng, hoặc không ghi gì. Người lao động thường chỉ nhìn tổng tiền nhận được hằng tháng nên không để ý.
Vì sao nên hỏi rõ. Mức lương ghi trong hợp đồng có thể liên quan tới căn cứ đóng bảo hiểm xã hội và các khoản tính theo lương như trợ cấp khi nghỉ việc, tiền lương ngày nghỉ, làm thêm giờ. Tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm được quy định cụ thể; nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội.
Hỏi thế nào cho nhẹ nhàng. "Dạ em thấy lương trong hợp đồng ghi khác tổng trong thư mời. Phần chênh lệch được ghi ở khoản nào và có cố định hằng tháng không ạ?" Hỏi để hiểu, không buộc tội. Câu trả lời sẽ cho bạn biết đó là cách chia khoản bình thường hay là chỗ cần làm rõ thêm.
Nếu khoản chênh lệch không được ghi ở đâu. Đề nghị ghi vào hợp đồng hoặc phụ lục, kể cả dưới dạng phụ cấp cố định. Một khoản tiền không có trong văn bản nào là khoản bạn khó yêu cầu nếu có ngày bị dừng. Nếu cảm thấy cách ghi có dấu hiệu không đúng quy định, hỏi công đoàn, cơ quan lao động hoặc luật sư.
Tình huống giả định: Ngân, nhân viên kinh doanh ở Nghệ An
Ngân nhận lời làm nhân viên kinh doanh vật liệu xây dựng cho một công ty ở Nghệ An. Thư mời ghi lương cơ bản, phụ cấp xăng xe, và hoa hồng theo doanh số với một tỷ lệ cụ thể. Hợp đồng ghi lương cơ bản đúng số, nhưng phụ cấp xăng xe không có, còn hoa hồng chỉ ghi "theo chính sách kinh doanh của công ty từng thời kỳ".
Với người làm kinh doanh, hoa hồng thường là phần đáng kể của thu nhập. Câu "từng thời kỳ" nghĩa là tỷ lệ có thể thay đổi mà không cần ký lại gì. Ngân không đòi cố định tỷ lệ mãi mãi, vì hiểu chính sách kinh doanh cần linh hoạt. Chị viết cho trưởng phòng: "Dạ em đối chiếu hợp đồng với thư mời thấy hai điểm. Một là phụ cấp xăng xe trong thư mời chưa có trong hợp đồng. Hai là hoa hồng ghi theo chính sách từng thời kỳ. Em đề nghị đính kèm chính sách hoa hồng hiện hành vào phụ lục, và khi chính sách thay đổi thì công ty thông báo trước bằng văn bản ạ."
Công ty bổ sung phụ cấp xăng xe vào hợp đồng (đó là sót khi soạn), đính kèm bảng hoa hồng hiện hành, và thêm câu về việc thông báo trước khi thay đổi. Ngân ký khi đã biết thu nhập của mình được tính theo văn bản nào.
Hỏi gì về các khoản biến đổi
Thưởng, hoa hồng, thưởng theo chỉ tiêu là phần thu nhập không cố định. Bạn không cần đòi chúng thành cố định, nhưng nên biết chúng được tính theo quy tắc nào. Năm câu hỏi đáng đặt:
- Khoản này được tính dựa trên chỉ tiêu nào, ai xác định chỉ tiêu?
- Quy tắc tính nằm ở văn bản nào, em xin đọc được không?
- Khoản này được trả cùng kỳ lương hay theo quý, theo năm?
- Nếu nghỉ việc giữa kỳ, phần đã đạt có được tính không?
- Khi quy tắc thay đổi, em được báo trước bằng cách nào?
Câu thứ tư hay bị quên nhất. Thưởng năm hoặc thưởng quý có thể kèm điều kiện "đang làm việc tại thời điểm chi trả". Biết trước điều này giúp bạn chọn thời điểm nghỉ việc hợp lý nếu sau này có kế hoạch chuyển việc, và tránh hiểu nhầm rằng mình bị "cắt thưởng". Với bất kỳ khoản nào được hứa trong thư mời, hãy chắc rằng nó có mặt ở một văn bản bạn giữ được.
Đối chiếu trong mười lăm phút
Bạn có thể làm toàn bộ việc đối chiếu trong một buổi tối, theo các bước sau:
- Tìm lại thư mời làm việc và mọi tin nhắn, thư từ có nhắc tới con số, khoản phụ cấp, thưởng.
- Gạch chân trong thư mời mọi con số và mọi lời hứa liên quan tới tiền.
- Mở hợp đồng, tìm đúng từng con số và lời hứa đó, đánh dấu khớp hoặc lệch.
- Tìm các cụm "theo quy chế", "theo chính sách", "từng thời kỳ" và ghi lại tên văn bản được dẫn chiếu.
- Cộng tổng các khoản cố định trong hợp đồng, so với tổng trong thư mời.
- Viết danh sách câu hỏi, đánh số, gửi một lần cho người phụ trách.
Nếu mọi mục khớp, bạn đã hoàn thành phần quan trọng nhất của việc đọc hợp đồng về mặt tiền bạc. Nếu có lệch, đừng lo: phần lớn lệch giữa thư mời và hợp đồng là do sót khi soạn, và được sửa nhanh khi bạn chỉ ra cụ thể. Câu hỏi càng cụ thể, kèm số điều khoản và câu trích từ thư mời, thì càng được xử lý nhanh.
Những điều không cần làm và không nên làm
Đối chiếu kỹ không có nghĩa là đòi mọi thứ thành cố định. Một số việc tốn công mà không giúp gì, và một số việc có thể làm hỏng thiện chí:
- Không cần đòi ghi cố định mọi khoản thưởng. Thưởng gắn với kết quả là bình thường; điều cần là quy tắc rõ ràng.
- Không cần tự tính thuế, bảo hiểm tới từng đồng. Chỉ cần biết con số là gộp hay thực nhận, rồi hỏi phòng nhân sự ước tính giúp nếu cần.
- Không nên thương lượng lại mức lương ở bước ký hợp đồng nếu đã đồng ý trong thư mời, trừ khi công việc thay đổi. Việc lật lại lúc này dễ làm mất thiện chí.
- Không nên khai một mức lương cũ không đúng để làm căn cứ. Nếu bị hỏi, nói thật hoặc lịch sự từ chối nói con số cụ thể.
- Không nên ký trước rồi "hỏi sau" về khoản đã hứa. Sau khi ký, văn bản là căn cứ chính, và việc bổ sung khó hơn nhiều.
Mục tiêu của việc đối chiếu không phải là giành thêm, mà là chắc rằng điều hai bên đã đồng ý được ghi lại đúng. Khi văn bản rõ ràng, cả bạn lẫn công ty đều bớt được những cuộc nói chuyện khó xử về tiền sau này.
Ngày trả lương và hình thức trả: hai dòng ngắn đáng hỏi
Nhiều người đọc kỹ con số lương nhưng lướt qua hai dòng về ngày trả và cách trả. Hai dòng này ngắn, nhưng ảnh hưởng trực tiếp tới việc bạn lo chi tiêu hằng tháng, nhất là những tháng đầu khi vừa chuyển chỗ làm và chưa có khoản dự phòng.
Về ngày trả, hãy chắc rằng hợp đồng ghi một ngày hoặc một khoảng ngày cụ thể, ví dụ "từ ngày 5 đến ngày 10 hằng tháng". Hỏi thêm: lương tháng đầu tiên được trả vào kỳ nào, nếu bạn bắt đầu giữa tháng thì phần lương lẻ được trả cùng kỳ hay dồn sang tháng sau. Câu hỏi này giúp bạn biết mình cần chuẩn bị bao nhiêu tiền để sống qua tháng đầu.
Về hình thức trả, hỏi xem trả qua tài khoản ngân hàng hay tiền mặt, tài khoản có phải do bạn tự chọn không, và bạn có nhận được phiếu lương ghi rõ từng khoản không. Phiếu lương là thứ giúp bạn đối chiếu hằng tháng với hợp đồng: lương, phụ cấp, các khoản khấu trừ như bảo hiểm và thuế. Nếu sau này lương bị trả chậm, việc hợp đồng có ghi rõ thời hạn trả cũng là căn cứ đầu tiên để trao đổi; khi đó nên hỏi công đoàn hoặc cơ quan lao động để biết cách xử lý theo quy định hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Lương trong hợp đồng khác thư mời làm việc thì làm sao?
Hỏi lại trước khi ký, chỉ rõ điều khoản và câu trong thư mời. Phần lớn trường hợp là sót khi soạn. Đề nghị sửa hợp đồng hoặc ghi vào phụ lục, vì sau khi ký, hợp đồng là căn cứ chính.
Hợp đồng chỉ ghi lương cơ bản, phụ cấp không ghi thì có sao không?
Khoản không có trong văn bản nào thì khó yêu cầu nếu bị dừng. Đề nghị ghi tên khoản phụ cấp, mức hoặc cách tính vào hợp đồng hoặc phụ lục trước khi ký.
Hoa hồng ghi theo chính sách từng thời kỳ có nên ký không?
Có thể chấp nhận nếu bạn được đọc chính sách hiện hành và có cam kết thông báo trước khi thay đổi. Đề nghị đính kèm chính sách đó vào phụ lục để có căn cứ đối chiếu.
Lương ghi trong hợp đồng thấp hơn thực nhận ảnh hưởng gì?
Mức lương ghi trong hợp đồng có thể liên quan tới bảo hiểm xã hội và các khoản tính theo lương. Hãy hỏi rõ phần chênh lệch được ghi ở đâu, và tra quy định hiện hành hoặc hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội.
Hợp đồng có bắt buộc ghi ngày trả lương không?
Theo Bộ luật Lao động 2019, thời hạn trả lương là một trong những nội dung chủ yếu của hợp đồng lao động. Nếu không thấy, hãy hỏi và đề nghị ghi ngày hoặc khoảng ngày cụ thể.
Thư mời hứa xét tăng lương sau thử việc nhưng hợp đồng không ghi thì làm gì?
Đề nghị ghi lời hứa đó vào hợp đồng hoặc phụ lục, ít nhất là thời điểm xét và tiêu chí xét. Lời hứa không có trong văn bản thường dễ bị quên khi người tuyển dụng thay đổi.