Đọc hợp đồng lao động trước khi ký nên đi theo thứ tự rủi ro chứ không theo thứ tự trang: đọc trước phần công việc và địa điểm, rồi lương và cách trả, thời hạn và thử việc, giờ làm, sau đó mới tới các điều khoản ràng buộc như bảo mật, bồi hoàn đào tạo, không cạnh tranh, và cuối cùng là phụ lục, nội quy được dẫn chiếu. Cách đọc này giúp bạn phát hiện chỗ lệch với điều đã thoả thuận ngay trong nửa giờ đầu.
Bạn không cần thuộc luật để đọc hợp đồng. Việc cần làm là so từng điều với điều đã được nói khi phỏng vấn và trong thư mời làm việc, đánh dấu chỗ chưa rõ, rồi hỏi lại trước khi ký. Phần dưới đây là thứ tự đọc, bảng câu tự hỏi, một tình huống giả định, những chỗ người mới hay đọc lướt và cách mang câu hỏi đi hỏi mà không làm không khí căng thẳng.
Vì sao không nên đọc từ trang một xuống trang cuối
Phần lớn hợp đồng lao động mở đầu bằng thông tin hai bên, số giấy tờ, địa chỉ. Những trang này quan trọng nhưng ít khi sai theo cách gây thiệt hại. Người đọc lần đầu thường dồn sức vào đây, đọc kỹ từng chữ, rồi đến trang thứ tư thì mệt, lướt nhanh qua đúng những điều khoản ràng buộc mình lâu dài nhất. Đó là lý do nhiều người ký xong mới phát hiện mình đã đồng ý bồi hoàn chi phí khoá học, hoặc đồng ý được điều chuyển sang chi nhánh khác.
Đọc theo thứ tự rủi ro nghĩa là bạn ưu tiên những điều ảnh hưởng trực tiếp tới tiền, thời gian và nơi làm việc, sau đó tới những điều chỉ có hiệu lực khi có chuyện xảy ra, như nghỉ việc sớm hay chuyển sang chỗ làm khác. Phần thông tin hành chính vẫn phải kiểm, nhưng để cuối và chỉ cần soát chính tả họ tên, số căn cước, ngày bắt đầu.
Một mẹo nhỏ: trước khi mở hợp đồng, viết ra giấy năm điều bạn nhớ đã được thoả thuận, ví dụ chức danh, nơi làm, mức lương gộp, giờ làm, ngày bắt đầu. Khi đọc, bạn tìm đúng năm điều đó trong văn bản. Nếu không tìm thấy hoặc thấy khác, đó là câu hỏi đầu tiên cần đặt ra.
Thứ tự đọc tám phần, mỗi phần mất bao lâu
Với một hợp đồng dài khoảng năm đến tám trang, có thể chia nửa giờ như sau. Thời gian chỉ là ví dụ để bạn biết phần nào đáng dừng lâu.
- Công việc, chức danh, địa điểm (khoảng 4 phút). Chức danh có đúng như thư mời không, mô tả công việc có câu kiểu "và các công việc khác theo phân công" không, địa điểm ghi một nơi cụ thể hay "các chi nhánh của công ty".
- Lương và cách trả (khoảng 5 phút). Mức lương ghi là lương gộp hay lương cơ bản cộng phụ cấp, ngày trả lương, trả bằng chuyển khoản hay tiền mặt, khoản nào là thưởng tuỳ kết quả.
- Thời hạn hợp đồng và thử việc (khoảng 3 phút). Loại hợp đồng, ngày bắt đầu, có điều khoản thử việc không, thời gian thử việc bao lâu, lương thử việc bao nhiêu phần trăm.
- Giờ làm, ngày nghỉ, làm thêm (khoảng 3 phút). Giờ vào, giờ ra, làm thứ Bảy hay không, cách tính làm thêm, có trực ngoài giờ không.
- Các điều khoản ràng buộc (khoảng 8 phút). Bảo mật, không cạnh tranh, bồi hoàn chi phí đào tạo, bồi thường thiệt hại, quyền với sản phẩm làm ra. Đây là phần nên đọc chậm nhất.
- Chấm dứt hợp đồng (khoảng 3 phút). Thời gian báo trước khi nghỉ, các khoản được nhận khi nghỉ, nghĩa vụ bàn giao.
- Phụ lục và văn bản dẫn chiếu (khoảng 2 phút). Hợp đồng có ghi "theo nội quy", "theo quy chế lương thưởng" không. Nếu có, xin xem văn bản đó.
- Thông tin hành chính (khoảng 2 phút). Họ tên, ngày sinh, số căn cước, địa chỉ, chữ ký và chức vụ người ký phía công ty.
Nếu hợp đồng chỉ hai, ba trang thì càng phải chú ý phần "các thoả thuận khác" ở cuối: điều khoản ngắn gọn đôi khi dẫn chiếu sang một quy chế dài mà bạn chưa từng thấy.
Bảng câu tự hỏi cho từng phần
Đặt bảng này cạnh hợp đồng. Mỗi dòng có một câu hỏi để tự trả lời và một dấu hiệu cho biết cần hỏi lại người phụ trách.
| Phần | Câu tự hỏi | Dấu hiệu nên hỏi lại |
|---|---|---|
| Công việc | Mình làm đúng việc đã phỏng vấn không? | Mô tả rộng hơn nhiều so với lúc phỏng vấn |
| Địa điểm | Mình có thể bị chuyển đi nơi khác không? | Ghi "toàn quốc" hoặc "theo phân công" |
| Lương | Số này là trước hay sau khi trừ bảo hiểm, thuế? | Không ghi rõ gộp hay thực nhận |
| Thưởng, phụ cấp | Khoản nào chắc chắn, khoản nào tuỳ đánh giá? | Khoản được hứa miệng không có trong văn bản |
| Thử việc | Bao lâu, lương bao nhiêu, đánh giá theo gì? | Thời gian dài hơn mức luật cho phép với loại việc |
| Giờ làm | Giờ ra có cố định không? | Câu "làm thêm khi có yêu cầu" không kèm cách tính |
| Ràng buộc | Nếu nghỉ sớm mình mất gì, trả gì? | Có số tiền bồi hoàn hoặc thời gian ràng buộc dài |
| Dẫn chiếu | Mình đã đọc nội quy, quy chế được nhắc chưa? | Chưa ai đưa văn bản đó cho mình |
Về thử việc, Bộ luật Lao động 2019 giới hạn thời gian tối đa theo loại công việc: 180 ngày với người quản lý doanh nghiệp, 60 ngày với việc cần trình độ cao đẳng trở lên, 30 ngày với việc cần trình độ trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ, và 6 ngày làm việc với các việc khác; lương thử việc ít nhất bằng 85% lương của công việc đó. Những điểm khác nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan lao động, công đoàn.
Tình huống giả định: Linh, kế toán mới ra trường ở Hà Nội
Linh vừa tốt nghiệp ngành kế toán, nhận lời mời làm kế toán tổng hợp ở một công ty thương mại tại Hà Nội. Buổi chiều thứ Sáu, phòng nhân sự gửi bản hợp đồng và hẹn ký sáng thứ Hai. Linh có hai ngày cuối tuần, và quyết định đọc theo thứ tự rủi ro thay vì đọc một mạch.
Ở phần công việc, chức danh ghi đúng là kế toán tổng hợp, nhưng có thêm câu "kiêm nhiệm thủ quỹ khi cần". Lúc phỏng vấn không ai nhắc tới việc giữ tiền mặt. Ở phần địa điểm, hợp đồng ghi "trụ sở và các kho của công ty", trong khi một kho nằm ở Bắc Ninh. Ở phần lương, con số khớp với thư mời, nhưng không ghi là lương gộp hay thực nhận. Phần ràng buộc có một dòng: người lao động được cử đi học phần mềm kế toán phải làm việc tiếp một thời gian, nếu nghỉ trước phải hoàn trả chi phí.
Linh ghi ra bốn câu hỏi, gửi thư cho chị phụ trách nhân sự tối Chủ nhật: "Em đã đọc hợp đồng và có bốn chỗ muốn hỏi lại trước khi ký ạ. Thứ nhất, việc kiêm thủ quỹ là thường xuyên hay chỉ thay khi chị thủ quỹ nghỉ? Thứ hai, em có phải làm việc định kỳ ở kho Bắc Ninh không? Thứ ba, mức lương trong hợp đồng là lương gộp phải không ạ? Thứ tư, khoá học phần mềm nếu có thì chi phí và thời gian cam kết cụ thể ra sao?" Sáng thứ Hai, ba câu được trả lời rõ, câu về khoá học được ghi bổ sung vào phụ lục. Linh ký mà biết mình đang đồng ý điều gì.
Những chỗ người mới hay đọc lướt và vì sao đắt
Câu "và các công việc khác theo phân công". Câu này phổ biến và không phải lúc nào cũng xấu, nhưng nếu nó đứng một mình mà không có giới hạn nào thì phạm vi công việc gần như mở. Hỏi xem trong thực tế những việc khác đó thường là gì.
Địa điểm ghi chung chung. Nhiều người chỉ để ý chi nhánh mình sẽ ngồi, không để ý chữ "và các địa điểm khác". Nếu bạn có con nhỏ hoặc không có xe, việc bị cử đi xa dù chỉ vài ngày mỗi tháng cũng ảnh hưởng lớn.
Con số lương không kèm chữ gộp hay thực nhận. Chênh lệch giữa hai cách hiểu có thể là khoản bảo hiểm bắt buộc và thuế thu nhập cá nhân. Hỏi một câu là xong, để sau khi nhận lương tháng đầu mới hỏi thì khó hơn nhiều.
Điều khoản dẫn chiếu sang văn bản khác. Hợp đồng ghi "thưởng theo quy chế của công ty" nghĩa là quyền của bạn nằm trong quy chế đó. Chưa đọc quy chế thì thực ra bạn chưa biết mình được thưởng thế nào.
Ô ngày ký và ngày hiệu lực. Có trường hợp ngày hiệu lực khác ngày bạn bắt đầu đi làm. Nên chú ý vì thời gian thử việc, thời gian tính phép năm thường tính từ những mốc này.
Mang câu hỏi đi hỏi thế nào cho nhẹ nhàng
Hỏi lại hợp đồng là việc bình thường. Người phụ trách nhân sự trả lời câu hỏi này hằng tuần. Điều làm không khí căng thẳng thường là cách hỏi, không phải nội dung câu hỏi.
- Gom tất cả câu hỏi vào một lần, đánh số, ghi rõ điều khoản nào. Hỏi lắt nhắt nhiều lần dễ tạo cảm giác bạn chưa chuẩn bị.
- Mở đầu bằng thiện chí: "Em rất mong được bắt đầu công việc, em chỉ muốn hiểu rõ vài điều khoản trước khi ký ạ."
- Hỏi để hiểu trước, đề nghị sửa sau. Câu "Điều này trong thực tế được áp dụng thế nào ạ?" dễ nghe hơn câu "Em không đồng ý điều này".
- Xin câu trả lời quan trọng bằng chữ, ví dụ: "Anh/chị có thể ghi thêm ý này vào phụ lục để hai bên cùng rõ được không ạ?"
- Nếu được trả lời bằng miệng, gửi lại một tin nhắn tóm tắt: "Em ghi lại để nhớ: kiêm thủ quỹ chỉ khi chị Hoa nghỉ phép, đúng không ạ?"
- Xin thêm thời gian nếu cần: "Em xin phép mang về đọc thêm một ngày, sáng mai em gửi lại ạ." Yêu cầu này hợp lý với hầu hết nơi làm việc.
Nếu bạn bị yêu cầu ký ngay tại chỗ, không được mang về, không được hỏi, đó là một tín hiệu đáng cân nhắc. Bạn vẫn có quyền quyết định, nhưng nên quyết định khi đã biết mình đang ký gì.
Những việc không cần làm khi đọc hợp đồng
Đọc kỹ không có nghĩa là làm mọi thứ. Có vài việc tốn sức mà không giúp bạn nhiều.
- Không cần tra từng điều luật được trích dẫn. Chỉ cần hiểu điều khoản đó nói gì về mình; phần căn cứ pháp lý để người có chuyên môn kiểm khi cần.
- Không cần sửa câu chữ cho hay hơn. Câu văn vụng mà nghĩa rõ thì để nguyên; chỉ đề nghị sửa khi nghĩa có thể hiểu hai cách.
- Không cần đòi sửa mọi điều khoản mẫu. Chọn hai, ba điểm thật sự quan trọng với hoàn cảnh của bạn, phần còn lại hỏi để hiểu là đủ.
- Không cần nhờ luật sư cho mọi hợp đồng. Khi hợp đồng có số tiền bồi hoàn lớn, thời gian ràng buộc dài hoặc điều khoản không cạnh tranh, lúc đó mới đáng hỏi chuyên môn.
- Không cần nghi ngờ mọi thứ. Phần lớn điều khoản mẫu là để bảo vệ cả hai bên. Đọc với tâm thế tìm hiểu sẽ giúp bạn hỏi đúng chỗ hơn.
Sau khi ký, giữ bản hợp đồng của mình ở nơi dễ tìm và chụp lại một bản. Theo quy định, hợp đồng lao động bằng văn bản được lập thành hai bản, người lao động giữ một bản. Nếu chưa được đưa bản của mình, hãy xin ngay trong tuần đầu.
Câu hỏi thường gặp
Có được mang hợp đồng lao động về nhà đọc trước khi ký không?
Bạn hoàn toàn có thể đề nghị điều đó, và đa số nơi làm việc đồng ý cho mang về một, hai ngày. Hãy nói rõ ngày bạn gửi lại để bên tuyển dụng yên tâm, ví dụ "sáng thứ Hai em gửi lại ạ".
Nếu hợp đồng khác với thư mời làm việc thì tin cái nào?
Khi đã ký, điều được ghi trong hợp đồng là căn cứ chính. Vì vậy chỗ nào khác thư mời thì hỏi lại trước khi ký và xin sửa hoặc ghi bổ sung vào phụ lục, đừng ký rồi mới nhắc lại thư mời.
Đọc hợp đồng mất bao lâu là đủ?
Với hợp đồng năm đến tám trang, khoảng nửa giờ đọc theo thứ tự rủi ro là đủ để phát hiện chỗ cần hỏi. Phần ràng buộc như bảo mật, bồi hoàn đào tạo nên đọc chậm và đọc hai lần.
Hỏi nhiều câu về hợp đồng có làm mất điểm với công ty không?
Câu hỏi rõ ràng, gom một lần, hỏi bằng giọng tìm hiểu thường được đánh giá là cẩn thận. Điều dễ gây khó chịu là hỏi lắt nhắt nhiều lần hoặc mở đầu bằng thái độ nghi ngờ.
Khi nào nên nhờ luật sư đọc hợp đồng lao động?
Khi hợp đồng có khoản bồi hoàn chi phí lớn, điều khoản không cạnh tranh, ràng buộc thời gian làm việc dài, hoặc chức danh quản lý có trách nhiệm tài chính. Những trường hợp thông thường, đọc kỹ và hỏi lại là đủ.
Ký rồi mới phát hiện điều khoản không hợp lý thì làm gì?
Bạn có thể trao đổi với người phụ trách để đề nghị ký phụ lục sửa đổi. Nếu điều khoản có dấu hiệu trái luật, nên hỏi công đoàn, cơ quan lao động hoặc luật sư để biết hướng xử lý phù hợp với văn bản hiện hành.