Khi đọc điều khoản thử việc, bạn cần kiểm bốn điểm: thời gian thử việc có nằm trong giới hạn của loại công việc không, lương thử việc có ít nhất bằng 85% lương của công việc đó không, đánh giá đạt hay không đạt dựa trên tiêu chí gì, và kết quả được báo bằng cách nào, vào lúc nào. Ba điểm đầu thường có chữ trong hợp đồng; điểm thứ tư hay bị bỏ trống nhất.
Thử việc là giai đoạn cả hai bên có quyền dừng nhanh, nên điều khoản càng rõ thì bạn càng ít bất ngờ. Phần dưới đây tóm tắt giới hạn thời gian theo Bộ luật Lao động 2019, cách hỏi về tiêu chí đánh giá, các cách ghi thử việc thường gặp và một tình huống giả định ở Bắc Ninh.
Giới hạn thời gian thử việc theo loại công việc
Bộ luật Lao động 2019 không cho kéo dài thử việc tuỳ ý. Thời gian tối đa phụ thuộc vào tính chất và trình độ của công việc, và thử việc chỉ được áp dụng một lần cho một công việc.
| Loại công việc | Thời gian thử việc tối đa | Ví dụ để hình dung |
|---|---|---|
| Người quản lý doanh nghiệp theo quy định pháp luật về doanh nghiệp | 180 ngày | Giám đốc điều hành được tuyển từ bên ngoài |
| Công việc có chức danh nghề nghiệp cần trình độ chuyên môn, kỹ thuật từ cao đẳng trở lên | 60 ngày | Kế toán, kỹ sư, chuyên viên phân tích |
| Công việc cần trình độ trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ | 30 ngày | Thợ điện có chứng chỉ, nhân viên văn thư |
| Công việc khác | 6 ngày làm việc | Phụ bếp, bốc xếp, phục vụ theo ca |
Lương thử việc do hai bên thoả thuận nhưng ít nhất bằng 85% lương của công việc đó. Nếu hợp đồng ghi thời gian dài hơn mức tương ứng với loại việc bạn làm, hãy hỏi lại người phụ trách; nếu vẫn chưa rõ, tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan lao động, công đoàn. Cách phân loại công việc đôi khi không hiển nhiên, nên đừng tự kết luận khi chưa hỏi.
Một điểm hay bị hiểu nhầm: thời gian ghi trong hợp đồng là mức hai bên đã thoả thuận, có thể ngắn hơn mức tối đa. Bạn có thể đề nghị rút ngắn nếu đã có kinh nghiệm đúng việc.
Ba cách ghi thử việc thường gặp và điều cần hỏi với từng cách
Ghi thử việc ngay trong hợp đồng lao động. Hợp đồng có một điều riêng về thử việc, hết thử việc mà đạt thì hợp đồng tiếp tục. Cách này gọn, bạn chỉ cần kiểm thời hạn, lương và cách báo kết quả. Câu nên hỏi: "Nếu đạt thì em có cần ký thêm gì không, hay hợp đồng này tự tiếp tục ạ?"
Ký một hợp đồng thử việc riêng. Hết thử việc mà đạt thì ký hợp đồng lao động chính thức. Rủi ro là khoảng trống: hết hạn thử việc rồi mà hợp đồng chính thức chưa được đưa. Hỏi trước: "Hợp đồng chính thức thường được gửi trước ngày kết thúc thử việc bao lâu ạ?"
Chỉ có thoả thuận miệng hoặc một dòng trong thư mời. Đây là cách dễ sinh hiểu nhầm nhất về lương thử việc và ngày bắt đầu tính. Đề nghị ghi lại bằng văn bản, dù chỉ là một tin nhắn xác nhận: "Em xin xác nhận lại: thử việc hai tháng từ ngày 1, lương thử việc bằng 85% lương chính thức, đúng không ạ?"
Điểm chung của cả ba cách. Dù ghi kiểu nào, bạn đều cần biết ai là người đánh giá, đánh giá dựa vào đâu, và được báo kết quả trước hay đúng ngày kết thúc. Những điều này không cần nằm trong hợp đồng, nhưng nên có trong một văn bản bạn giữ được.
Tình huống giả định: anh Quân, thợ điện ở Bắc Ninh
Anh Quân có chứng chỉ thợ điện công nghiệp, được nhận vào tổ bảo trì của một nhà máy ở Bắc Ninh. Hợp đồng ghi thử việc 60 ngày, lương thử việc 85%. Anh nhớ lúc phỏng vấn, quản đốc nói "thử việc một tháng thôi". Anh cũng thấy hợp đồng không nhắc gì tới việc ai đánh giá và đánh giá dựa vào đâu.
Anh Quân không vội kết luận là sai. Công việc của anh có thể được xếp theo trình độ trung cấp, công nhân kỹ thuật, khi đó mức tối đa là 30 ngày; nhưng nếu vị trí yêu cầu trình độ cao đẳng trở lên thì 60 ngày vẫn nằm trong giới hạn. Anh gửi tin nhắn cho chị phụ trách nhân sự: "Chị ơi, em đọc hợp đồng thấy thử việc 60 ngày, nhưng lúc phỏng vấn anh quản đốc nói một tháng. Chị kiểm giúp em thời gian nào là đúng với vị trí này ạ? Em cũng muốn hỏi thêm, cuối thử việc ai sẽ đánh giá và dựa vào những việc gì để em chuẩn bị cho tốt."
Hôm sau, phòng nhân sự trả lời rằng vị trí không yêu cầu bằng cao đẳng, bản hợp đồng dùng nhầm mẫu của kỹ sư, và gửi lại bản sửa ghi 30 ngày. Kèm theo là một bảng ba tiêu chí: tự xử lý được sự cố cơ bản của dây chuyền, tuân thủ quy trình an toàn, đúng giờ ca. Anh Quân ký bản sửa và giữ bảng tiêu chí trong điện thoại.
Hỏi về tiêu chí đánh giá thế nào cho đúng mực
Hỏi về tiêu chí đánh giá không phải là đòi hỏi; đó là cách bạn cho thấy mình muốn làm tốt. Vài câu mẫu có thể dùng trước khi ký hoặc trong tuần đầu:
- "Để qua thử việc, anh/chị mong em làm được những việc gì sau hai tháng ạ?"
- "Có giữa kỳ nào em được góp ý để biết mình đang đi đúng hướng không ạ?"
- "Người đánh giá cuối thử việc là anh trưởng nhóm hay phòng nhân sự ạ?"
- "Nếu có điểm em chưa đạt, em sẽ được báo trước ngày kết thúc bao lâu ạ?"
- "Anh/chị có thể gửi em danh sách mục tiêu bằng tin nhắn để em theo dõi được không ạ?"
Câu cuối là quan trọng nhất. Mục tiêu được viết ra giúp cả hai bên đánh giá trên cùng một thước đo. Nếu người quản lý không quen viết mục tiêu, bạn có thể tự viết ba, bốn dòng theo những gì đã nghe rồi gửi lại: "Em hiểu là sau hai tháng em cần làm được ba việc sau, anh xem giúp em đúng chưa ạ." Cách này vừa lịch sự vừa để lại dấu vết rõ ràng.
Chỗ hay sai về thử việc và vì sao
Nghĩ rằng thử việc thì không cần giấy tờ. Thử việc vẫn là một thoả thuận có quyền và nghĩa vụ. Không có văn bản, khi có hiểu nhầm về lương hay ngày kết thúc, bạn không có gì để đối chiếu.
Đồng ý gia hạn thử việc mà không hỏi lại. Hết thử việc, đôi khi bạn được đề nghị "thử thêm một tháng". Thử việc chỉ được áp dụng một lần cho một công việc, nên đề nghị này cần được hỏi rõ: đó là gia hạn thử việc, hay là chuyển sang hợp đồng chính thức với một giai đoạn theo dõi. Hỏi chuyên môn nếu thấy không rõ.
Không để ý lương thử việc tính trên khoản nào. 85% là tính trên lương của công việc đó. Nếu lương chính thức gồm lương cơ bản và nhiều phụ cấp, hỏi xem tỷ lệ áp dụng cho phần nào để biết con số thực tế.
Chờ đến ngày cuối mới hỏi kết quả. Hãy hỏi ý kiến giữa kỳ. Biết sớm chỗ chưa đạt thì còn thời gian sửa; biết vào ngày cuối thì chỉ còn nghe kết quả.
Tự kiểm điều khoản thử việc trước khi ký
Năm bước dưới đây có thể làm trong mười phút, ngay trên bản hợp đồng được gửi:
- Xác định loại công việc của mình theo trình độ được yêu cầu trong mô tả công việc, rồi so thời gian thử việc với bảng giới hạn ở trên.
- Kiểm lương thử việc: tính 85% của lương công việc đó, so với con số ghi trong hợp đồng.
- Tìm ngày bắt đầu và ngày kết thúc thử việc. Nếu chỉ ghi số ngày, tự tính ngày kết thúc và hỏi xác nhận.
- Tìm câu nói về việc báo kết quả. Nếu không có, hỏi: kết quả được báo khi nào, bằng hình thức gì.
- Ghi lại mục tiêu thử việc bằng chữ và gửi cho người quản lý trực tiếp xác nhận trong tuần đầu.
Nếu cả năm bước đều rõ, bạn có thể ký yên tâm. Nếu một bước không có câu trả lời, đó là câu hỏi duy nhất bạn cần gửi đi. Đừng biến việc hỏi thành một danh sách dài; câu hỏi ngắn, đúng chỗ thường được trả lời nhanh và rõ hơn.
Đề nghị sửa điều khoản thử việc: nói gì cho từng trường hợp
Không phải chỗ nào chưa rõ cũng cần đề nghị sửa. Bảng dưới gợi ý mức độ phản hồi phù hợp với từng tình huống thường gặp, kèm một câu mẫu.
| Điều thấy trong hợp đồng | Nên làm gì | Câu mẫu |
|---|---|---|
| Thời gian thử việc khác điều đã nói khi phỏng vấn | Hỏi lại, nhờ kiểm mẫu hợp đồng | "Lúc phỏng vấn em được biết thử việc một tháng, anh/chị kiểm giúp em ạ." |
| Lương thử việc chỉ ghi phần trăm, không ghi con số | Xin ghi rõ số tiền | "Anh/chị ghi giúp em số tiền cụ thể cho dễ đối chiếu được không ạ?" |
| Không có ngày kết thúc thử việc | Xin ghi ngày cụ thể | "Em tính ngày kết thúc là ngày 30, anh/chị xác nhận giúp em ạ." |
| Không nhắc tới cách báo kết quả | Hỏi, không nhất thiết sửa hợp đồng | "Kết quả thử việc thường được báo trước mấy ngày ạ?" |
| Bạn đã làm đúng việc này nhiều năm | Có thể đề nghị rút ngắn | "Em đã làm vị trí tương tự ba năm, em xin đề nghị thử việc ngắn hơn được không ạ?" |
Câu mẫu nào cũng nên đi kèm lý do ngắn và giọng hỏi. Người phụ trách tuyển dụng thường sẵn lòng sửa lỗi mẫu hoặc ghi thêm một dòng cho rõ; điều họ ngại là cảm giác bị chất vấn. Nếu đề nghị rút ngắn không được chấp nhận, bạn vẫn có thể ký và tập trung làm tốt trong thời gian đã thoả thuận.
Câu hỏi thường gặp
Thời gian thử việc tối đa là bao lâu?
Theo Bộ luật Lao động 2019: 180 ngày với người quản lý doanh nghiệp, 60 ngày với việc cần trình độ cao đẳng trở lên, 30 ngày với việc cần trình độ trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ, và 6 ngày làm việc với các việc khác.
Lương thử việc thấp nhất là bao nhiêu?
Lương thử việc do hai bên thoả thuận nhưng ít nhất phải bằng 85% lương của công việc đó. Nên hỏi rõ tỷ lệ áp dụng cho lương cơ bản hay cả phụ cấp để biết con số thực nhận.
Công ty đề nghị gia hạn thử việc thì có nên đồng ý ngay không?
Thử việc chỉ được áp dụng một lần cho một công việc, nên đề nghị gia hạn cần được hỏi rõ bản chất và ghi bằng văn bản. Nếu chưa chắc, hỏi công đoàn, cơ quan lao động hoặc luật sư trước khi ký.
Có nên xin rút ngắn thời gian thử việc không?
Nếu bạn đã có kinh nghiệm đúng công việc, có thể đề nghị kèm lý do cụ thể, ví dụ đã làm việc tương tự nhiều năm. Nhiều nơi đồng ý, có nơi không; hỏi một cách nhẹ nhàng thì không mất gì.
Hợp đồng không ghi tiêu chí đánh giá thử việc thì làm gì?
Hỏi người quản lý trực tiếp ngay trong tuần đầu, rồi tự viết lại ba bốn mục tiêu đã nghe và gửi bằng tin nhắn để họ xác nhận. Văn bản ngắn này giúp cả hai bên đánh giá trên cùng một thước đo.
Hết thử việc mà chưa được báo kết quả thì sao?
Hãy chủ động hỏi bằng tin nhắn hoặc thư ngắn trước ngày kết thúc. Quy định về việc tiếp tục làm việc sau thử việc nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan lao động để hiểu đúng trường hợp của mình.