Điều khoản huỷ nên ghi ba thứ: khách huỷ ở thời điểm nào thì trả bao nhiêu, phần việc đã làm được tính thế nào, và khi chính người làm phải rút lui thì hoàn tiền ra sao. Bàn chuyện này lúc mọi thứ còn vui vẻ thì dễ; đợi đến khi khách nhắn “bên anh dừng nhé” mới bàn thì gần như luôn thiệt cho người làm.
Tình huống giả định: anh Phát, nhiếp ảnh tự do ở Lâm Đồng, nhận chụp bộ ảnh cho một khu nghỉ dưỡng gồm ba buổi. Sau buổi đầu, khách báo đổi kế hoạch, dừng dự án. Bài đưa bảng phí huỷ theo thời điểm, các bước tính phần đã làm, cách phân biệt tạm dừng với huỷ, câu nói mẫu và danh sách tự kiểm điều khoản.
Vì sao điều khoản huỷ phải có trước khi có chuyện
Khi nhận việc, anh Phát đã giữ ba ngày trong lịch cho khu nghỉ dưỡng và từ chối hai khách khác trùng ngày. Anh cũng đã đi khảo sát địa điểm, lên danh sách cảnh, thuê thêm người phụ. Khi khách dừng sau buổi đầu, anh mất không chỉ tiền hai buổi chưa chụp, mà cả những ngày không thể bán lại cho ai vì đã quá sát.
Khách không thấy những chi phí này. Với họ, chưa chụp thì chưa phải trả, rất tự nhiên. Không có điều khoản huỷ, anh Phát chỉ còn cách xin khách “thông cảm hỗ trợ”, và số tiền nhận được tuỳ vào lòng tốt của khách.
Điều khoản huỷ không nhằm phạt khách. Nó là cách nói trước với khách rằng thời gian của bạn có giá, và việc giữ chỗ cho họ có một cái giá. Khách làm ăn quen với chuyện này: đặt phòng, đặt tiệc, đặt vé đều có chính sách huỷ. Bạn chỉ đang làm giống như vậy cho công việc của mình.
Có một lợi ích ít người nghĩ tới: khi điều khoản huỷ đã rõ, khách cân nhắc kỹ hơn trước khi đặt. Những khách chỉ đặt cho có, chưa chắc kế hoạch, sẽ tự nói ra rằng họ cần thêm thời gian. Anh Phát thà biết điều đó trước khi giữ lịch, còn hơn biết sau khi đã từ chối hai khách khác. Một cuộc nói chuyện thẳng về huỷ lúc đầu cũng cho anh biết khách này làm việc thế nào khi có thay đổi.
Phí huỷ theo thời điểm
Cách phổ biến là phí huỷ tăng dần khi càng gần ngày làm hoặc càng nhiều việc đã xong. Ví dụ dưới đây của anh Phát, tỉ lệ cụ thể bạn tự đặt theo nghề:
| Thời điểm khách huỷ | Khách trả | Lý do |
|---|---|---|
| Trước khi bắt đầu, còn nhiều thời gian | Giữ khoản tạm ứng đầu, không trả thêm | Người làm còn kịp nhận việc khác vào lịch trống |
| Sát ngày bắt đầu, ví dụ trong một tuần | Khoản tạm ứng cộng thêm một phần giá trị | Lịch đã giữ, khó bán lại |
| Đang làm | Toàn bộ phần đã làm cộng phí huỷ cho phần lịch đã giữ | Đã bỏ công và đã từ chối việc khác |
| Đã giao bản gần cuối | Gần như toàn bộ giá trị | Phần việc gần như đã xong |
Khi ghi vào thoả thuận, thay chữ “sát ngày” bằng số ngày cụ thể và thay chữ “một phần” bằng phần trăm cụ thể. Mơ hồ ở đây là lý do tranh cãi sau này. Với nghề không có “ngày làm” cố định như viết, dịch, thiết kế, mốc huỷ có thể tính theo phần việc thay vì theo ngày: huỷ trước khi giao bản phác, sau bản phác, sau bản hoàn thiện đầu tiên. Nguyên tắc vẫn vậy, càng nhiều công đã bỏ ra thì phần khách trả càng lớn.
Tính phần đã làm khi khách dừng
Khi khu nghỉ dưỡng báo dừng, anh Phát làm theo trình tự sau, thay vì nhắn ngay một con số:
- Đọc lại điều khoản huỷ đã thống nhất. Nếu có, mọi bước sau chỉ là áp đúng điều khoản.
- Liệt kê việc đã làm: khảo sát địa điểm, buổi chụp đầu, hậu kỳ đã xong bao nhiêu ảnh, chi phí đã bỏ ra như người phụ, đi lại.
- Tách việc đã xong với việc mới làm dở. Việc đã xong tính theo giá; việc làm dở tính theo tỉ lệ hoặc theo giờ.
- Cộng phí giữ lịch cho các buổi đã huỷ, theo bảng phí huỷ.
- Trừ đi khoản tạm ứng khách đã trả, ra số còn lại khách cần trả, hoặc số bạn cần hoàn nếu tạm ứng nhiều hơn.
- Gửi khách một bảng ngắn gồm các dòng trên, kèm đề nghị bàn giao phần đã làm sau khi khách thanh toán.
Cách này giúp cuộc nói chuyện dựa trên danh sách thay vì cảm xúc. Khách thấy rõ từng dòng, dễ chấp nhận hơn là một con số đưa ra không giải thích.
Khi chính bạn là người phải huỷ
Điều khoản huỷ phải công bằng hai chiều, nếu không khách sẽ không ký. Người làm tự do cũng có lúc phải rút lui: ốm dài ngày, việc gia đình đột xuất, hoặc phát hiện việc vượt quá khả năng. Anh Phát ghi trong thoả thuận rằng nếu anh không thể tiếp tục, anh hoàn lại phần tiền chưa làm, bàn giao toàn bộ phần đã làm, và cố gắng giới thiệu một người cùng nghề để khách có thể làm tiếp nếu muốn.
Câu nói mẫu: “Em rất tiếc phải báo là em không thể tiếp tục buổi hai và ba vì lý do sức khoẻ. Em hoàn lại phần tạm ứng cho hai buổi này trong ba ngày, gửi anh chị toàn bộ ảnh buổi một đã chỉnh. Nếu anh chị cần, em giới thiệu một người làm cùng phong cách để làm tiếp.”
Báo càng sớm càng tốt. Rút lui sát ngày mà không báo trước là cách nhanh nhất để mất uy tín trong một nghề sống nhờ giới thiệu. Nếu thoả thuận có ghi bạn phải bồi thường khi tự huỷ, hãy đọc kỹ khoản đó trước khi ký; khoản bồi thường quá lớn so với giá trị dự án là thứ nên thương lượng lại.
Tạm dừng khác huỷ thế nào
Nhiều khách không huỷ hẳn mà nói “tạm dừng, khi nào có kế hoạch mới thì làm tiếp”. Tạm dừng nghe nhẹ hơn nhưng có thể thiệt hơn, vì bạn bị treo mà không có gì rõ ràng. Anh Phát ghi riêng các dòng sau:
- Tạm dừng tối đa bao lâu, ví dụ sáu mươi ngày. Quá thời hạn mà chưa làm tiếp thì coi như huỷ và áp điều khoản huỷ.
- Khi tạm dừng, khách trả phần đã làm đến thời điểm đó, không đợi đến khi làm tiếp.
- Khi làm tiếp, lịch được sắp lại theo lịch trống của người làm, không mặc định giữ ngày cũ.
- Nếu giá của người làm thay đổi trong thời gian tạm dừng dài, phần còn lại có thể được báo giá lại.
- Tạm dừng phải được báo bằng chữ, có ngày bắt đầu.
Có dòng đầu tiên, chữ “tạm dừng” không còn là một cách huỷ mà không phải trả phí.
Những chỗ hay sai với điều khoản huỷ
Chỉ ghi “khách huỷ thì mất cọc”. Câu này không nói gì về trường hợp khách huỷ khi việc đã làm được một nửa, lúc đó phần đã làm lớn hơn nhiều so với khoản tạm ứng.
Phí huỷ quá cao so với rủi ro thật. Khách đọc thấy phí huỷ gần bằng toàn bộ giá trị ngay cả khi còn một tháng sẽ không ký, hoặc ký rồi tìm cách tránh. Phí nên phản ánh đúng phần bạn mất.
Không có điều khoản cho chính mình. Một điều khoản chỉ ràng buộc khách trông thiếu công bằng và khó được chấp nhận. Ghi cả trường hợp bạn huỷ làm điều khoản đáng tin hơn.
Giao toàn bộ phần đã làm trước khi khách trả phần đó. Khi khách đã dừng, động lực trả tiền của họ giảm nhiều. Bàn giao sau khi chốt và nhận tiền phần đã làm.
Im lặng chờ khách đổi ý. Khi khách báo dừng, trả lời trong ngày với bảng tính rõ ràng. Để lâu, cả hai bên đều quên chi tiết và mọi thứ khó bàn hơn.
Tự kiểm điều khoản huỷ trước khi gửi khách
Trước khi gửi thoả thuận, anh Phát đọc lại phần huỷ và trả lời từng câu:
- Đã có số ngày cụ thể cho từng mốc huỷ chưa, hay còn chữ “sát ngày”, “gần ngày”?
- Đã có phần trăm hoặc số tiền cụ thể cho từng mốc chưa?
- Đã nói rõ phần việc đã làm được tính thế nào, theo giá hay theo giờ?
- Đã có điều khoản cho trường hợp chính mình phải huỷ, và mình có chịu được điều khoản đó không?
- Đã tách tạm dừng khỏi huỷ, có thời hạn tối đa cho tạm dừng chưa?
- Đã ghi khi nào bàn giao phần đã làm trong trường hợp huỷ chưa?
- Đọc bằng mắt khách: có dòng nào nghe như phạt, như đe doạ không? Nếu có, viết lại bằng ngôn ngữ giữ lịch.
Bảy câu này mất năm phút, nhưng chính chúng quyết định khi có chuyện thì bạn cầm một tờ giấy có ích hay một tờ giấy chỉ để làm yên lòng. Với dự án giá trị lớn hoặc khách là doanh nghiệp có phòng pháp chế, nhờ người có chuyên môn đọc lại phần huỷ là khoản chi đáng bỏ ra.
Câu nói mẫu khi thương lượng điều khoản huỷ
Khi đưa điều khoản vào báo giá: “Bên em có chính sách huỷ giống đặt phòng ạ: huỷ trước một tuần thì giữ khoản tạm ứng, huỷ sát ngày thì tính thêm phí giữ lịch. Anh chị xem có điểm nào cần bàn không ạ.”
Khi khách thấy phí huỷ cao: “Em có thể giảm phí huỷ nếu anh chị chốt lịch sớm hơn, để em có thời gian nhận việc khác nếu có thay đổi. Hoặc mình tách ba buổi thành ba đợt đặt riêng.”
Khi khách vừa báo dừng: “Em ghi nhận ạ. Em gửi anh chị bảng tính phần đã làm và phí theo điều khoản mình đã thống nhất trong hôm nay. Phần ảnh buổi một em bàn giao ngay sau khi hai bên chốt.”
Khi khách xin bỏ qua phí huỷ: “Em hiểu hoàn cảnh của anh chị. Em có thể chuyển phí giữ lịch thành tín dụng cho lần đặt sau trong sáu tháng ạ.” Một lối ra giữ được khách mà không mất trắng.
Câu hỏi thường gặp
Không có điều khoản huỷ mà khách dừng giữa chừng thì làm sao?
Liệt kê phần đã làm và chi phí đã bỏ ra, gửi khách một bảng rõ ràng và đề nghị thanh toán phần đó. Không có điều khoản thì bạn đang thương lượng chứ không áp dụng được gì; nếu thành tranh chấp, hãy hỏi luật sư hoặc người có chuyên môn.
Phí huỷ có phải là phạt khách không?
Không nên hiểu như vậy. Phí huỷ bù cho thời gian bạn đã giữ và việc bạn đã từ chối vì khách. Nói với khách bằng ngôn ngữ giữ lịch, giống đặt phòng hay đặt tiệc, sẽ dễ được chấp nhận hơn là chữ phạt.
Khách huỷ vì sản phẩm không đạt thì có tính phí huỷ không?
Đây là chuyện khác với huỷ vì đổi kế hoạch. Nếu sản phẩm không đạt tiêu chí đã thống nhất, cần xem lại phần nghiệm thu và cơ hội sửa. Nên tách hai trường hợp này trong thoả thuận để không lẫn lộn.
Tạm dừng bao lâu thì nên coi như huỷ?
Tuỳ loại việc, nhưng nên có con số cụ thể, ví dụ sáu mươi hoặc chín mươi ngày. Không có con số, dự án có thể bị treo vô thời hạn và bạn không biết có nên nhận việc khác vào khoảng lịch đó hay không.
Có nên hoàn toàn bộ khoản tạm ứng khi mình phải huỷ không?
Phần tạm ứng tương ứng với việc chưa làm thì nên hoàn. Phần đã làm và đã bàn giao cho khách thì có thể giữ, nếu thoả thuận cho phép. Nói rõ và hoàn nhanh giữ được uy tín nhiều hơn là giữ lại một khoản nhỏ.