Người làm tự do nên xin một khoản trả trước khi bắt đầu, thường từ ba mươi đến năm mươi phần trăm tuỳ độ dài dự án, và chia phần còn lại theo những mốc giao sản phẩm cụ thể. Khoản trả trước không phải để giữ tiền của khách, mà để hai bên cùng cam kết: khách đã bỏ tiền thì ít huỷ ngang, người làm đã nhận tiền thì có nghĩa vụ làm.
Bài đi theo chị Minh Thư, biên dịch tự do ở Huế, nhận dịch một bộ tài liệu dài cho một công ty du lịch mới quen. Bài gồm bảng chọn mức trả trước theo loại dự án, câu nói mẫu khi đề nghị, cách xử lý khi khách không chịu, và một chỗ nhiều người bỏ qua: “đặt cọc” và “tạm ứng” không giống nhau về hệ quả.
Vì sao không nên bắt đầu khi chưa nhận đồng nào
Năm đầu làm tự do, chị Minh Thư thường bắt đầu ngay khi khách nhắn “làm đi em”. Hai lần trong năm đó, khách biến mất sau khi nhận bản dịch nháp, và chị không có cách nào đòi được tiền vì chẳng có giấy tờ gì ngoài vài tin nhắn. Số giờ làm của hai dự án đó cộng lại gần bằng một tháng thu nhập.
Khoản trả trước giải quyết ba việc. Thứ nhất, nó lọc khách: người thật sự cần việc sẽ trả, người chỉ hỏi cho biết sẽ rút lui trước khi bạn tốn công. Thứ hai, nó giảm thiệt hại nếu khách huỷ giữa chừng, vì ít nhất phần công đã bỏ ra có tiền bù. Thứ ba, nó làm khách nghiêm túc hơn với lịch góp ý: tiền đã chuyển thì họ muốn dự án chạy.
Nhiều người ngại xin trả trước vì sợ khách nghĩ mình không tin họ. Thực tế, khách làm ăn quen với việc trả trước cho nhà cung cấp; với họ, một người làm tự do có quy trình trả trước rõ ràng trông chuyên nghiệp hơn, không phải đa nghi hơn. Điều làm khách khó chịu là khi bạn đề nghị trả trước muộn, sau khi đã gật đầu bắt đầu.
Mức trả trước và cách chia mốc theo loại dự án
Không có tỉ lệ bắt buộc. Bảng dưới là cách nghĩ phổ biến, bạn điều chỉnh theo mức rủi ro của từng khách:
| Loại dự án | Trả trước khi bắt đầu | Các mốc sau |
|---|---|---|
| Việc ngắn, dưới một tuần | Năm mươi phần trăm, hoặc trả đủ trước nếu khách mới hoàn toàn | Phần còn lại khi giao bản cuối |
| Dự án vài tuần | Ba mươi đến năm mươi phần trăm | Một mốc giữa khi giao bản nháp, phần cuối khi nghiệm thu |
| Dự án vài tháng | Hai mươi đến ba mươi phần trăm | Chia theo từng giai đoạn giao, mỗi giai đoạn trả trước khi làm giai đoạn sau |
| Việc lặp lại hằng tháng | Trả đầu tháng cho khối lượng của tháng | Phần vượt khối lượng tính cuối tháng |
| Khách quen đã trả đúng hạn nhiều lần | Có thể giảm hoặc bỏ | Thanh toán khi giao, nhưng vẫn ghi thời hạn trả |
Với bộ tài liệu du lịch dài khoảng bốn tuần làm, chị Minh Thư đề nghị bốn mươi phần trăm khi bắt đầu, ba mươi phần trăm khi giao nửa đầu đã dịch, ba mươi phần trăm còn lại khi khách nghiệm thu bản cuối. Mỗi mốc gắn với một phần việc khách nhìn thấy được.
Câu đề nghị trả trước, nói từ lúc báo giá
Ghi ngay trong báo giá: “Thanh toán: bốn mươi phần trăm khi xác nhận bắt đầu, ba mươi phần trăm khi giao phần một, ba mươi phần trăm khi nghiệm thu. Em bắt đầu trong vòng một ngày làm việc sau khi nhận khoản đầu.” Khách đọc điều kiện cùng lúc với giá, không có cảm giác bị thêm sau.
Khi khách hỏi vì sao cần trả trước: “Em giữ lịch riêng cho dự án này và từ chối việc khác trong thời gian đó, nên khoản đầu giúp em chắc chắn về lịch. Anh chị nhận phần một là thấy được việc em làm ạ.”
Khi khách mới, chưa biết nhau: “Với khách lần đầu, em làm theo cách này cho cả hai bên yên tâm. Lần sau làm tiếp, mình có thể điều chỉnh mốc cho linh hoạt hơn.” Câu này cho khách thấy điều kiện không nhắm vào riêng họ.
Khi khách đồng ý: Gửi lại một tin xác nhận ngắn gồm phạm vi, giá, các mốc thanh toán và ngày bắt đầu. Tin này là bằng chứng hai bên đã thống nhất nếu chưa có hợp đồng ký.
Khi khách nhất quyết không trả trước
Có khách có lý do thật: công ty có quy trình chỉ trả sau khi nhận hàng và hoá đơn, hoặc khách từng bị người làm tự do nhận tiền rồi bỏ. Thay vì từ chối ngay, chị Minh Thư có các phương án sau:
- Chia nhỏ việc để rủi ro nhỏ lại. Làm phần đầu thật ngắn, giao, nhận tiền phần đó, rồi mới làm tiếp. Rủi ro lớn nhất của bạn chỉ là một phần nhỏ.
- Đề nghị bài đầu có trả phí. Dịch một chương trước, khách trả tiền chương đó, rồi ký thoả thuận cho toàn bộ với mốc thanh toán đều đặn.
- Xin cam kết bằng văn bản thay cho tiền. Với doanh nghiệp có quy trình nghiêm, một đơn đặt hàng hoặc hợp đồng có ghi thời hạn thanh toán sau khi nhận hoá đơn có giá trị hơn lời hứa.
- Rút ngắn thời hạn trả ở các mốc sau. Không có trả trước thì mốc giữa phải đến sớm, ví dụ sau một tuần làm thay vì sau hai tuần.
- Từ chối lịch sự. Nếu khách vừa không trả trước, vừa không chịu chia mốc, vừa không có văn bản gì, đó là rủi ro quá lớn với một người làm một mình.
Công ty du lịch của chị Minh Thư ban đầu nói kế toán chỉ trả khi có đủ hồ sơ. Hai bên thống nhất chia làm bốn phần nhỏ, mỗi phần trả trong năm ngày sau khi giao. Khách giữ quy trình của họ, chị giữ được rủi ro ở mức một phần tư dự án.
Câu tự hỏi trước khi nhận việc không có khoản trả trước
Đôi khi bạn vẫn quyết định nhận dù không có đồng nào trước. Trước khi gật đầu, chị Minh Thư tự trả lời năm câu này, thành thật với chính mình:
- Nếu khách biến mất sau phần đầu, số giờ mình mất có chịu được không, hay sẽ làm hụt tiền nhà tháng này?
- Khách có danh tính rõ không: tên thật, đơn vị, địa chỉ liên lạc ngoài một tài khoản nhắn tin?
- Có ai mình tin đã làm với khách này và được trả đúng hạn không?
- Mình có thể giao từng phần nhỏ để rủi ro mỗi lần chỉ là một phần nhỏ không?
- Lý do khách không trả trước có hợp lý không, hay chỉ là “bên anh không quen làm vậy”?
Nếu có từ hai câu trả lời không yên tâm trở lên, chị coi đó là tín hiệu nên xin lại khoản trả trước hoặc chia việc nhỏ hơn nữa. Danh sách này không dùng để nghi ngờ khách, mà để bạn biết mình đang nhận bao nhiêu rủi ro và quyết định có ý thức, thay vì nhận vì ngại nói không. Người làm một mình không có phòng kế toán đi đòi nợ giúp, nên rủi ro nào nhận thì nên nhận khi đã nhìn rõ nó.
Một bảng nhỏ để theo dõi các mốc
Khi có ba bốn dự án chạy song song, nhớ mốc nào đã trả, mốc nào sắp đến là chuyện khó. Chị Minh Thư giữ một bảng đơn giản cho từng dự án, ví dụ:
| Mốc | Điều kiện đến hạn | Hạn trả | Trạng thái |
|---|---|---|---|
| Đợt một, bốn mươi phần trăm | Khi xác nhận bắt đầu | Trước ngày bắt đầu | Đã nhận, đã nhắn xác nhận |
| Đợt hai, ba mươi phần trăm | Khi giao phần một | Năm ngày sau khi giao | Đã giao, chờ trả |
| Đợt ba, ba mươi phần trăm | Khi nghiệm thu bản cuối | Năm ngày sau nghiệm thu | Chưa đến |
Nhìn vào bảng, chị biết không nên bắt đầu phần hai khi đợt hai còn ở trạng thái chờ quá hạn. Bảng cũng giúp lúc nhắc khách: chỉ cần chụp dòng của mốc đó, không phải kể lại từ đầu. Một bảng tính hoặc một trang sổ tay đều dùng được; cái quan trọng là cập nhật ngay khi tiền về.
“Đặt cọc” và “tạm ứng”: gọi tên đúng để không vướng sau này
Trong tin nhắn hằng ngày, người ta dùng chữ “cọc” cho mọi khoản trả trước. Nhưng trong luật dân sự, đặt cọc là một biện pháp bảo đảm có hệ quả riêng: nói chung, bên đặt cọc từ chối thực hiện thì có thể mất khoản cọc, bên nhận cọc từ chối thì có thể phải trả lại cọc kèm một khoản tương đương, trừ khi hai bên thoả thuận khác. Còn tạm ứng, hay trả trước, đơn giản là thanh toán sớm một phần giá trị, sẽ được trừ vào tổng tiền.
Với người làm tự do, gọi khoản này là “đặt cọc” trong hợp đồng có thể khiến chính bạn phải trả gấp đôi nếu vì lý do nào đó bạn không làm tiếp được. Gọi là “tạm ứng” hay “thanh toán đợt một” thì hệ quả nhẹ hơn, nhưng cần ghi rõ khoản đó có được hoàn khi khách huỷ hay không, hoàn bao nhiêu phần.
Chị Minh Thư ghi trong thoả thuận: “Khoản thanh toán đợt một không hoàn lại nếu bên đặt hàng huỷ sau khi người dịch đã bắt đầu; nếu người dịch không thực hiện được, hoàn lại phần chưa làm.” Câu chữ cụ thể nên tra văn bản pháp luật hiện hành, và với dự án giá trị lớn, nhờ luật sư đọc một lượt là khoản chi đáng bỏ ra.
Những chỗ hay sai khi xin trả trước
Đề nghị trả trước sau khi đã bắt đầu. Lúc đó khách đã có một phần sản phẩm, đòn bẩy của bạn giảm, và lời đề nghị nghe như đặt thêm điều kiện.
Mốc thanh toán gắn với ngày thay vì gắn với sản phẩm. Ghi “thanh toán đợt hai vào ngày mười lăm” thì nếu khách góp ý chậm, bạn chưa giao mà đã đến ngày, hai bên dễ cãi. Gắn với “khi giao phần một” thì rõ ai đang chờ ai.
Không ghi ngày trả sau mốc. Ghi “trả khi nghiệm thu” mà không ghi trong bao nhiêu ngày thì khách có thể nghiệm thu rồi để đó cả tháng.
Làm tiếp khi mốc trước chưa trả. Đây là cách nợ dồn lên. Nhắc nhẹ và chờ, đừng giao phần tiếp theo khi phần trước còn nợ.
Nhận tiền mà không xác nhận lại. Mỗi khi nhận khoản trả trước, nhắn lại khách “em đã nhận đợt một, bắt đầu từ hôm nay” để có mốc thời gian rõ.
Câu hỏi thường gặp
Khách quen lâu năm có cần trả trước không?
Không bắt buộc nếu khách đã nhiều lần trả đúng hạn. Nhưng với dự án lớn hơn hẳn mức bình thường, vẫn nên đề nghị một khoản nhỏ, nói rõ là vì quy mô dự án chứ không phải vì không tin khách.
Trả trước bao nhiêu phần trăm thì khách thấy hợp lý?
Ba mươi đến năm mươi phần trăm là khoảng nhiều khách đã quen, tuỳ độ dài dự án. Dự án càng dài, khoản đầu càng có thể nhỏ, miễn là các mốc sau đến đều và gắn với phần việc khách nhìn thấy được.
Khách huỷ sau khi đã trả trước thì có phải hoàn lại không?
Tuỳ điều đã thoả thuận. Nếu thoả thuận ghi khoản đầu không hoàn khi khách huỷ sau lúc bắt đầu thì không hoàn. Nếu không ghi gì, hai bên dễ tranh cãi, nên luôn viết rõ trường hợp này từ đầu và hỏi người có chuyên môn khi giá trị lớn.
Nhận trả trước qua tài khoản cá nhân có vấn đề gì không?
Về thanh toán thì bình thường, nhưng thu nhập từ làm tự do có nghĩa vụ thuế. Doanh nghiệp trả cho bạn có thể khấu trừ thuế trước khi chuyển. Cách tính cụ thể nên hỏi cơ quan thuế nơi bạn cư trú để làm đúng.
Có nên giảm giá cho khách chịu trả trước toàn bộ không?
Có thể, vì bạn bớt được rủi ro và chủ động được lịch. Khoản giảm nên nhỏ và ghi rõ là ưu đãi cho việc trả trước, để lần sau khách không lấy giá đã giảm làm giá gốc khi trả theo mốc.