Muốn so hai lời mời làm việc cho công bằng, bạn quy mọi khoản về cùng một đơn vị là "cả năm": lương cứng nhân mười hai, cộng thưởng có điều kiện rõ, cộng phụ cấp và hỗ trợ bằng tiền, trừ đi chi phí bạn phải tự bỏ ra để làm việc đó, rồi đặt bên cạnh những thứ không quy ra tiền được như ngày phép, lịch làm và cơ hội học. Con số lương tháng chỉ là một dòng trong bảng đó, và nhiều khi không phải dòng quyết định.
Bài này đi qua từng bước tính, chỉ ra những khoản hay bị đếm hai lần hoặc bị bỏ quên, và gợi ý câu hỏi để xin bên tuyển dụng thông tin còn thiếu. Mọi con số trong bài là ví dụ tròn để minh hoạ cách tính, không phải mặt bằng thu nhập của nghề nào.
Vì sao lương tháng không đủ để so hai lời mời
Thử hình dung Minh Anh, chuyên viên kinh doanh ở Hải Phòng, cùng lúc nhận hai thư mời. Nơi thứ nhất trả lương tháng cao hơn một chút nhưng làm sáu ngày một tuần, văn phòng cách nhà hơn hai mươi cây số, không có thưởng cuối năm ghi trên giấy. Nơi thứ hai trả thấp hơn, làm năm ngày, có hỗ trợ ăn trưa và gửi xe, cam kết thưởng theo kết quả quý với công thức cụ thể. Nhìn dòng lương, nơi thứ nhất thắng. Nhìn cả năm, chưa chắc.
Lý do là lương tháng chỉ cho biết tiền vào, không cho biết tiền ra và thời gian bỏ ra. Một ngày thứ Bảy mỗi tuần là khoảng năm mươi ngày công một năm. Quãng đường xa hơn là tiền xăng, tiền sửa xe và thời gian ngồi trên đường. Bữa trưa tự trả là một khoản đều đặn mà ít ai cộng lại. Ngược lại, thưởng hứa miệng không có điều kiện ghi rõ thì không nên đưa vào phép tính như tiền chắc chắn.
Vì vậy việc đầu tiên là đổi câu hỏi. Đừng hỏi "nơi nào trả nhiều hơn" mà hỏi "sau một năm, mỗi nơi để lại cho mình bao nhiêu tiền, bao nhiêu thời gian, và học được gì". Câu thứ hai dài hơn nhưng trả lời được bằng một tờ giấy.
Bảng quy đổi: khoản nào tính thế nào
Chia các khoản thành bốn nhóm theo mức chắc chắn, vì trộn tiền chắc với tiền có thể là cách nhanh nhất để tự đánh lừa mình.
| Khoản | Cách đưa vào bảng năm | Độ chắc |
|---|---|---|
| Lương cứng theo hợp đồng | Nhân mười hai, ghi riêng phần thử việc nếu lương thử việc thấp hơn | Chắc |
| Phụ cấp, hỗ trợ trả bằng tiền mỗi tháng | Nhân mười hai nếu ghi trong hợp đồng hoặc quy chế | Chắc nếu có văn bản |
| Thưởng có công thức ghi rõ | Tính theo mức trung bình bạn tin đạt được, không lấy mức cao nhất | Có điều kiện |
| Thưởng "tuỳ tình hình kinh doanh" | Ghi riêng một cột, không cộng vào tổng | Không chắc |
| Bảo hiểm sức khoẻ công ty mua thêm | Ước số tiền bạn sẽ phải tự mua nếu cần gói tương tự | Chắc nếu có văn bản |
| Ngày phép nhiều hơn mức tối thiểu | Ghi số ngày, không quy ra tiền | Chắc |
| Chi phí đi lại, ăn trưa bạn tự trả | Trừ đi, nhân số ngày làm thực tế | Chắc |
Cột "độ chắc" quan trọng hơn cột số tiền. Một lời mời có tổng cao nhưng phần lớn nằm ở dòng không chắc thì đáng ít hơn vẻ ngoài của nó.
Các bước tính, làm trong một buổi tối
Lấy hai tờ giấy hoặc hai cột trong bảng tính, mỗi lời mời một cột, rồi đi theo thứ tự này.
- Ghi lương cứng tháng và số tháng thử việc, tính tổng lương năm đầu có tính phần thử việc. Ví dụ thử việc hai tháng ở mức 85% thì năm đầu không phải mười hai tháng lương đủ.
- Ghi các khoản phụ cấp, hỗ trợ trả bằng tiền. Hỏi rõ khoản nào trả theo ngày công thực tế, khoản nào cố định, vì khoản theo ngày công sẽ hụt khi bạn nghỉ phép hay nghỉ ốm.
- Ghi thưởng có công thức, chọn mức bạn tự tin đạt được dựa trên mô tả công việc, không lấy mức tối đa mà người phỏng vấn kể.
- Ước chi phí làm việc bạn tự trả: đi lại, gửi xe, ăn trưa, điện thoại, máy tính cá nhân nếu phải dùng. Nhân số ngày làm một năm của mỗi nơi.
- Lấy tổng tiền vào chắc chắn trừ chi phí làm việc, ra con số "để lại" của mỗi nơi.
- Ghi riêng một khối không quy ra tiền: số ngày làm một tuần, số ngày phép, giờ làm, làm ở nhà được bao nhiêu ngày, cơ hội học.
- Đặt hai cột cạnh nhau, khoanh những dòng còn thiếu thông tin. Đó là danh sách câu hỏi bạn gửi lại bên tuyển dụng.
Phép tính này không cần chính xác tới từng đồng. Mục tiêu là thấy được khoảng chênh thật giữa hai nơi, và thấy chỗ nào mình đang đoán.
Những chỗ hay tính sai
Cộng lương gộp của nơi này với lương thực nhận của nơi kia. Một bên báo con số trước khi trừ bảo hiểm và thuế, bên kia báo số về tài khoản. Hỏi lại cho cùng một loại số rồi mới so, nếu không khoảng chênh có thể đảo chiều.
Coi thưởng tháng mười ba là chắc chắn. Thưởng cuối năm phụ thuộc quy chế từng nơi. Nếu chưa thấy văn bản, đưa vào cột không chắc.
Quên phần thử việc. Năm đầu luôn có vài tháng thử việc, có thể với lương thấp hơn. Hai nơi thử việc dài ngắn khác nhau thì năm đầu khác nhau.
Đếm hai lần một khoản. Có nơi ghi "thu nhập" đã gồm phụ cấp ăn trưa, rồi lại liệt kê ăn trưa như một phúc lợi riêng. Hỏi rõ khoản đó nằm trong hay ngoài con số đã báo.
Bỏ qua thời gian đi lại. Một giờ đi về mỗi ngày không phải tiền nhưng là khoảng hai trăm năm mươi giờ một năm. Ghi nó vào khối không quy ra tiền để thấy được.
Quên rằng khoản theo ngày công hụt đi khi nghỉ. Hỗ trợ ăn trưa hay xăng xe tính theo ngày có mặt sẽ ít hơn trong tháng bạn nghỉ phép, nghỉ ốm hoặc đi công tác dài. Khi ước cả năm, nhân với số ngày làm thực tế sau khi trừ ngày phép và ngày lễ, không nhân với ba mươi.
Câu hỏi xin bên tuyển dụng khi thiếu thông tin
Gửi một lần, gọn trong một tin, sau khi đã nhận thư mời. Lúc này hỏi kỹ là việc bình thường, không làm bạn trông tính toán.
- "Dạ, để em tính cho đúng, con số anh/chị báo là lương trước khi trừ bảo hiểm và thuế, hay là số thực nhận ạ?"
- "Khoản hỗ trợ ăn trưa và đi lại trả cố định hằng tháng hay tính theo ngày công ạ?"
- "Thưởng theo quý được tính dựa trên chỉ tiêu nào, em có thể xem quy chế thưởng trước khi ký không ạ?"
- "Thời gian thử việc bao lâu, lương thử việc bằng bao nhiêu phần trăm lương chính thức ạ?"
- "Bên mình đóng bảo hiểm xã hội trên mức lương nào, và có mua thêm bảo hiểm sức khoẻ không ạ?"
- "Số ngày phép năm và lịch làm việc trong tuần cụ thể thế nào ạ?"
Nếu bên tuyển dụng trả lời chậm hoặc né một câu, đừng vội suy diễn. Có thể người phụ trách tuyển dụng cũng chưa nắm, phải hỏi lại bộ phận lương. Nhắc lại một lần sau vài ngày là đủ; nếu đến lúc ký vẫn chưa rõ, đưa khoản đó về cột không chắc.
Hỏi bằng chữ để có câu trả lời bằng chữ. Câu trả lời miệng qua điện thoại dễ quên, dễ hiểu khác nhau, và không có gì để đối chiếu khi đọc hợp đồng.
Khi tổng hai nơi gần bằng nhau
Trường hợp hay gặp nhất là sau khi tính, hai cột chênh nhau không đáng kể. Lúc đó con số không giúp bạn chọn nữa, và khối không quy ra tiền lên tiếng. Hỏi mình ba câu: một năm tới mình cần thời gian hay cần tiền hơn; việc nào dạy mình thứ khiến lần nhận việc sau dễ hơn; nơi nào mình hình dung được một ngày làm việc bình thường mà không thấy mệt.
Với Minh Anh, sau khi trừ một ngày thứ Bảy mỗi tuần, tiền xăng và bữa trưa, nơi thứ nhất chỉ còn nhỉnh hơn một chút, trong khi nơi thứ hai cho thêm năm mươi ngày nghỉ một năm và một khoản thưởng có công thức. Cô chọn nơi thứ hai, rồi dùng chính bảng tính để thương lượng thêm: xin nâng nhẹ lương cứng vì phần thưởng quý chưa chắc trong năm đầu.
Bảng tính cũng là công cụ thương lượng tốt. Khi bạn nói "em đã quy đổi cả hai lời mời và còn chênh khoảng này ở phần đi lại", người tuyển dụng thấy một lý do cụ thể, không thấy một lời đòi hỏi chung chung. Nhưng đừng đưa thông tin lời mời kia ra nếu chưa được phép, và tuyệt đối không phóng đại nó.
Tự kiểm trước khi gật đầu
Năm câu này trả lời "có" hết thì bảng tính của bạn đủ tin để ra quyết định.
- Hai cột đã dùng cùng một loại số (gộp hoặc thực nhận) chưa?
- Mọi khoản cộng vào tổng đều có văn bản hoặc email xác nhận chưa?
- Đã tính phần thử việc vào năm đầu chưa?
- Đã trừ chi phí đi lại, ăn trưa, thiết bị mà mình tự trả chưa?
- Đã ghi riêng những thứ không quy ra tiền, và biết mình coi trọng thứ nào nhất chưa?
Nếu có câu trả lời "chưa", đó là việc làm tiếp trước khi ký, không phải lý do để vội từ chối. Phần lớn bên tuyển dụng sẵn lòng làm rõ khi được hỏi lịch sự và cụ thể.
Giữ lại bảng tính sau khi đã nhận việc. Sáu tháng sau mở ra so với thực tế: khoản hỗ trợ có trả đúng như đã nói không, thưởng quý có đến không, thời gian đi lại có như mình ước không. Lần nhận việc tiếp theo, bạn sẽ ước chính xác hơn vì đã biết mình hay lạc quan ở dòng nào.
Câu hỏi thường gặp
Có nên quy ngày phép ra tiền để cộng vào tổng giá trị lời mời không?
Không cần. Quy ngày phép ra tiền làm bảng rối và dễ thổi phồng. Ghi số ngày nghỉ ở một khối riêng, đặt cạnh khoản tiền, rồi tự hỏi mình cần nghỉ hay cần tiền hơn trong năm tới.
Thưởng hứa trong buổi phỏng vấn có nên tính vào không?
Chỉ tính khi có văn bản hoặc email ghi điều kiện nhận. Thưởng chỉ được nói miệng thì ghi ở cột không chắc, và hỏi xin xem quy chế thưởng trước khi ký hợp đồng.
Làm sao biết con số được báo là lương gộp hay thực nhận?
Hỏi thẳng bằng tin nhắn hoặc email sau khi nhận thư mời. Đây là câu hỏi kỹ thuật bình thường, bên tuyển dụng gặp hằng ngày, và câu trả lời bằng chữ giúp bạn đối chiếu khi đọc hợp đồng.
Có nên nói với nơi này rằng mình đang có lời mời khác không?
Được, nếu đó là sự thật, nói chung chung và không bịa thêm chi tiết. Không cần đưa con số của nơi kia; chỉ cần nêu khoản chênh cụ thể trong bảng tính của mình làm lý do thương lượng.
Hai lời mời bằng nhau sau khi tính thì chọn thế nào?
Nhìn khối không quy ra tiền: ngày làm mỗi tuần, thời gian đi lại, cơ hội học và cảm nhận về người quản lý trực tiếp. Chọn nơi giúp lần đổi việc sau của bạn dễ hơn.