ThuongThao.comThương Thảo
Hợp đồng làm tự do, cộng tác

Quyền với sản phẩm làm tự do: bàn chuyển giao, giữ quyền đưa vào hồ sơ năng lực

Khi không ghi gì, quyền với sản phẩm thường nghiêng về bên đặt hàng. Những quyền có thể bàn, cách giữ quyền đưa vào hồ sơ năng lực và câu nói mẫu.

Young Vietnamese woman illustrator drawing with a pencil on blank sketch paper at a sunny studio table, colored pencils scattered around, face hidden by her hair, top down view

Khi bạn làm sản phẩm theo đơn đặt hàng mà thoả thuận không ghi gì về quyền, nguyên tắc chung của pháp luật sở hữu trí tuệ thường nghiêng về bên đặt hàng ở phần quyền tài sản. Vì vậy những gì bạn muốn giữ, như quyền đưa vào hồ sơ năng lực hay quyền với bản phác không được chọn, phải được thương lượng và ghi ra từ đầu.

Bài đi theo chị Vy, minh hoạ tự do ở TP Hồ Chí Minh, nhận vẽ bộ hình cho bao bì một thương hiệu mỹ phẩm nhỏ. Bài giải thích ở mức nguyên tắc những quyền nào có thể bàn, câu nói mẫu khi thương lượng, cách gắn việc chuyển giao với thanh toán, và những chỗ hay sai. Với tranh chấp cụ thể hoặc hợp đồng giá trị lớn, bạn nên tra Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành và hỏi luật sư.

Khi không ghi gì thì quyền thuộc về ai

Người làm tự do hay nghĩ “mình vẽ thì mình giữ quyền, khách chỉ được dùng”. Thực tế phức tạp hơn. Theo nguyên tắc chung, người trực tiếp sáng tạo là tác giả và luôn giữ một số quyền gắn với con người mình, như được đứng tên, được bảo vệ tác phẩm không bị xuyên tạc. Nhưng phần quyền tài sản, tức quyền sao chép, phân phối, làm tác phẩm phái sinh, khi tác phẩm được làm theo hợp đồng đặt hàng thì thường thuộc về bên đặt hàng, trừ khi hai bên có thoả thuận khác.

Chữ quan trọng nằm ở cuối câu: “trừ khi có thoả thuận khác”. Nghĩa là mọi điều bạn muốn khác với mặc định đều phải được viết ra. Không viết, bạn có thể không được đăng bộ hình mình vẽ lên trang cá nhân, không được dùng lại bản phác bị loại, và khách có thể chỉnh sửa, cắt ghép tuỳ ý trong phạm vi quyền tài sản của họ.

Chị Vy từng mất một bộ phác thảo rất ưng ý: khách chọn phương án khác, nhưng thoả thuận ghi “toàn bộ sản phẩm thuộc về bên A”, nên chị không dám dùng lại bản phác cho khách khác. Lần sau, chị bàn chuyện này ngay trong buổi trao đổi đầu tiên.

Những quyền có thể đem ra bàn

Không cần thuật ngữ pháp lý khi nói chuyện với khách. Bảng dưới diễn đạt bằng lời thường những gì hai bên hay thoả thuận:

Điều cần bànNghĩa là gìCách thoả thuận hay gặp
Phạm vi sử dụngKhách được dùng sản phẩm vào việc gì, ở đâu, bao lâuChỉ cho bao bì một dòng sản phẩm, hoặc dùng mọi nơi không giới hạn
Độc quyềnNgười làm có được bán hoặc dùng lại cho người khác khôngĐộc quyền với sản phẩm đã giao; bản phác bị loại thì người làm giữ
Chỉnh sửaKhách có được tự sửa, cắt ghép khôngĐược chỉnh kích thước, bố cục; sửa nội dung hình thì báo người làm
Hồ sơ năng lựcNgười làm có được đăng sản phẩm để giới thiệu nghề khôngĐược đăng sau khi sản phẩm ra mắt, có hoặc không ghi tên khách
Tệp gốcCó giao tệp làm việc, các lớp, tệp chỉnh sửa được khôngGiao tệp xuất; tệp gốc giao thêm phí hoặc theo gói
Đứng tênTên người làm có xuất hiện cùng sản phẩm khôngGhi tên ở trang giới thiệu, hoặc không ghi nếu khách muốn

Bảng này dùng tốt như một danh sách để đọc thoả thuận của khách: dòng nào thoả thuận chưa nói tới thì hỏi. Không phải lúc nào cũng cần giành phần lợi ở mọi dòng; quan trọng là dòng nào bạn thật sự cần thì phải có chữ.

Câu nói mẫu khi xin giữ quyền đưa vào hồ sơ năng lực

Xin quyền đăng sản phẩm: “Em xin được đưa bộ hình vào hồ sơ năng lực sau khi sản phẩm ra mắt. Em sẽ không đăng trước ngày phát hành, và anh chị muốn em không ghi tên thương hiệu thì em ghi chung là một thương hiệu mỹ phẩm ạ.”

Khi khách ngại lộ thông tin: “Em hiểu ạ. Mình thống nhất em chỉ đăng sau ngày anh chị công bố, và em gửi anh chị xem trước bài đăng. Phần nào nhạy cảm em che đi.”

Xin giữ bản phác không được chọn: “Các bản phác anh chị không chọn em xin được giữ lại để dùng cho việc khác, em sẽ đổi màu và chi tiết để không giống sản phẩm của anh chị.”

Khi khách muốn độc quyền toàn bộ: “Nếu anh chị cần độc quyền cả bản phác và mọi quyền sử dụng, em báo giá theo gói chuyển giao toàn bộ, cao hơn gói hiện tại vì em không dùng lại được gì ạ.” Đây là đánh đổi công bằng, không phải từ chối.

Gắn việc chuyển giao với việc trả đủ tiền

Một câu nên có trong mọi thoả thuận: quyền sử dụng hoặc quyền tài sản được chuyển cho bên đặt hàng sau khi bên đặt hàng thanh toán đủ. Câu này tự nhiên với khách, vì ai mua gì cũng trả tiền rồi mới sở hữu. Nó cũng là thứ giúp bạn có một lý do rõ ràng khi khách đã dùng sản phẩm mà chưa trả khoản cuối.

Trong thực tế, chị Vy giao bản xuất có độ phân giải vừa đủ để khách duyệt và in thử. Bản in chính thức và tệp gốc giao sau khi khoản cuối về. Chị nói điều này ngay khi báo giá: “Bản duyệt em gửi trong quá trình làm, bản in chính thức em gửi ngay khi nhận đủ thanh toán.” Khách chưa bao giờ phản đối, vì nó được nói trước.

Không nên dùng việc giữ quyền như một lời đe doạ khi khách chậm trả, như dọa kiện hay đòi gỡ sản phẩm, nếu thoả thuận không ghi rõ. Khi đã có tranh chấp thật, đó là lúc hỏi luật sư, không phải lúc tự xử bằng tin nhắn gay gắt.

Bản phác bị loại, tệp gốc và những thứ hay bị bỏ quên

Phần lớn tranh cãi về quyền không nằm ở sản phẩm chính, mà ở những thứ xung quanh nó. Chị Vy thêm vào thoả thuận mấy dòng sau:

  • Bản phác không được chọn thuộc về người làm, khách không được dùng. Nếu khách muốn mua thêm một bản phác, tính giá riêng.
  • Tệp gốc, tức tệp có lớp, có thể chỉnh sửa, không nằm trong gói cơ bản. Gói chuyển giao toàn bộ thì có.
  • Tài nguyên của bên thứ ba như phông chữ, hình mua bản quyền, nhạc nền: ghi rõ ai mua, ai chịu trách nhiệm giấy phép.
  • Phần khách cung cấp như logo, ảnh sản phẩm: khách chịu trách nhiệm về quyền với những gì họ đưa.
  • Dùng lại kỹ thuật, phong cách: người làm vẫn được làm việc theo phong cách của mình cho khách khác, miễn không sao chép sản phẩm đã giao.

Dòng cuối quan trọng với người có phong cách riêng. Khách mua một bộ hình, không mua phong cách vẽ của bạn. Ghi ra để không ai hiểu nhầm.

Giá khác nhau theo phạm vi sử dụng

Cùng một bộ hình, giá có thể rất khác tuỳ khách được dùng vào đâu. Bộ hình chỉ in trên một dòng bao bì trong hai năm là một chuyện; bộ hình được dùng cho mọi sản phẩm, quảng cáo, hàng tặng, không giới hạn thời gian là chuyện khác. Nhiều người làm tự do định giá theo công vẽ mà quên rằng phạm vi sử dụng cũng là một phần giá trị.

Chị Vy làm ba gói: gói dùng giới hạn cho một dòng sản phẩm; gói mở rộng cho mọi ấn phẩm của thương hiệu; gói chuyển giao toàn bộ kèm tệp gốc và bản phác. Ví dụ, nếu gói đầu là một đơn vị giá, gói giữa có thể gấp rưỡi, gói cuối gấp đôi. Tỉ lệ cụ thể bạn tự đặt theo nghề và khách. Khách có ngân sách hạn chế chọn gói đầu và vẫn có sản phẩm tốt; khách lớn chọn gói cuối và trả tương xứng.

Cách chia này cũng giúp thương lượng nhẹ hơn: khi khách chê giá, bạn hỏi họ thật sự cần dùng vào những đâu, thay vì cắt công. Sau này khách cần mở rộng phạm vi, họ chỉ trả phần chênh, và bạn có thêm thu nhập từ một sản phẩm đã làm xong.

Các bước thương lượng phần quyền

Chị Vy làm theo trình tự này với mỗi khách mới, mất thêm chừng mười lăm phút trong buổi trao đổi đầu:

  1. Hỏi khách định dùng sản phẩm vào đâu, trong bao lâu, có kế hoạch mở rộng không. Câu trả lời quyết định gói nào hợp.
  2. Nói rõ ba gói và khác biệt giữa chúng, bằng lời thường, không dùng thuật ngữ.
  3. Nêu những thứ mình muốn giữ: quyền đưa vào hồ sơ năng lực, bản phác không được chọn, quyền dùng phong cách cho khách khác.
  4. Hỏi khách có điều gì họ bắt buộc phải có, ví dụ không được đăng trước ngày ra mắt, hoặc cần tệp gốc để đội nội bộ chỉnh sau này.
  5. Ghi lại các điểm đã thống nhất vào báo giá hoặc thoả thuận, mỗi điểm một dòng.
  6. Nếu khách gửi thoả thuận mẫu của họ, đối chiếu từng dòng với những gì đã thống nhất, đánh dấu chỗ lệch và xin sửa trước khi ký.

Khách thường đánh giá cao việc này, vì nó cho thấy bạn hiểu rõ thứ mình bán. Chỉ cần nhớ: bàn phần quyền lúc báo giá, không phải lúc giao hàng.

Những chỗ hay sai

Ký thoả thuận mẫu của khách mà không đọc phần quyền. Nhiều mẫu có sẵn câu “toàn bộ sản phẩm, bao gồm bản nháp, thuộc quyền sở hữu vĩnh viễn của bên A”. Đọc kỹ trước khi ký và xin sửa nếu cần.

Đăng sản phẩm lên mạng trước ngày khách ra mắt. Dù có quyền đưa vào hồ sơ, đăng sớm có thể làm lộ kế hoạch của khách. Luôn chờ khách công bố.

Nghĩ rằng mình là tác giả nên khách không được sửa. Tuỳ thoả thuận và tuỳ mức độ sửa. Muốn khách báo trước khi sửa nội dung, hãy ghi ra.

Dùng hình, phông chữ không rõ nguồn trong sản phẩm giao cho khách. Nếu có vấn đề về quyền, người làm thường là người bị hỏi đầu tiên. Chỉ dùng tài nguyên có giấy phép rõ ràng.

Nghĩ rằng thoả thuận miệng về quyền là đủ. Câu “em cứ đăng thoải mái” trong buổi cà phê có thể bị quên khi người phụ trách bên khách đổi. Mọi điều về quyền nên có chữ, dù chỉ là một tin nhắn xác nhận.

Câu hỏi thường gặp

Làm theo đơn đặt hàng thì mình có còn là tác giả không?

Theo nguyên tắc chung, người trực tiếp sáng tạo vẫn là tác giả và giữ các quyền gắn với cá nhân như đứng tên. Phần quyền tài sản có thể thuộc bên đặt hàng tuỳ thoả thuận. Trường hợp cụ thể nên tra luật hiện hành hoặc hỏi luật sư.

Khách không cho đăng sản phẩm vào hồ sơ năng lực thì làm sao?

Hỏi lý do, thường là lo lộ thông tin. Đề nghị đăng sau ngày ra mắt, không ghi tên khách, hoặc chỉ cho người xem riêng khi phỏng vấn. Nếu khách vẫn không đồng ý, cân nhắc tính giá cao hơn vì bạn mất một phần giá trị.

Có nên giao tệp gốc cho khách không?

Tuỳ gói. Tệp gốc cho phép khách tự chỉnh sửa mà không cần bạn, nên là một phần có giá trị riêng. Nhiều người làm tự do giao tệp gốc trong gói chuyển giao toàn bộ hoặc tính thêm phí cho phần này.

Bản phác khách không chọn có dùng cho khách khác được không?

Được nếu thoả thuận ghi rõ bản phác không được chọn thuộc về người làm. Nếu thoả thuận ghi toàn bộ sản phẩm kể cả bản nháp thuộc về khách thì không nên dùng, dù khách không chọn.

Khách tự ý sửa sản phẩm rồi ghi tên mình thì có được không?

Đây là chuyện về quyền gắn với tác giả và phụ thuộc vào thoả thuận cùng mức độ sửa. Hãy trao đổi với khách trước, và nếu thành tranh chấp thì hỏi luật sư thay vì tự kết luận.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138