Người trên năm mươi tuổi đi làm lại thường có thứ để đổi rất rõ: kinh nghiệm đã qua thử thách, sự ổn định, và mạng lưới quan hệ. Đổi lại, họ nên thương lượng thẳng thắn về lịch làm, vai trò phù hợp với sức khoẻ và cách tính thù lao, thay vì nhận bất cứ điều kiện nào vì sợ tuổi tác là điểm trừ.
Tình huống giả định: chú Hùng, năm mươi tám tuổi, từng là kế toán trưởng một doanh nghiệp vận tải ở Khánh Hoà, nghỉ việc hai năm để chăm vợ ốm, nay muốn đi làm lại vài ngày một tuần. Bài đi qua cách chọn vai trò, đề xuất lịch, bàn thù lao, làm việc với quản lý trẻ hơn, và những điều pháp lý nên hỏi kỹ.
Chọn vai trò trước, bàn lương sau
Sai lầm hay gặp là đi tìm lại đúng vị trí cũ với đúng nhịp làm việc cũ. Ở tuổi này, nhiều người không còn muốn hay không còn đủ sức làm tám tiếng mỗi ngày, chịu trách nhiệm toàn bộ một phòng ban. Nhưng họ vẫn rất giỏi ở những phần việc đòi kinh nghiệm: soát lại báo cáo, kèm người mới, xử lý tình huống khó, làm việc với cơ quan quản lý.
Chú Hùng tự viết ra những việc chú làm tốt nhất và những việc chú không muốn làm nữa. Kết quả: chú muốn soát sổ sách cuối tháng, kèm kế toán trẻ, tư vấn khi có thanh tra thuế; chú không muốn ngồi nhập liệu cả ngày hay chịu áp lực chỉ tiêu. Từ đó chú tìm vai trò kiểu cố vấn kế toán bán thời gian, thay vì kế toán trưởng toàn thời gian.
Khi vai trò rõ, việc bàn lương dễ hơn nhiều. Bạn không cạnh tranh với người ba mươi tuổi ở cùng một vị trí, mà đưa ra một dịch vụ khác: kinh nghiệm theo giờ hoặc theo ngày. Cách nói về giá trị cũng đổi theo, từ “em làm được nhiều việc” sang “mỗi buổi chú ở đây giúp nhóm tránh được loại sai sót nào”; xưng “chú” hay “anh” thì tuỳ tuổi người nghe.
Ba dạng làm việc thường gặp và điều cần hỏi
Người đi làm lại ở tuổi này thường rơi vào một trong ba dạng dưới đây. Mỗi dạng có cách tính thù lao và loại hợp đồng khác nhau.
| Dạng | Hợp với ai | Điều cần hỏi |
|---|---|---|
| Nhân viên toàn thời gian | Người còn sức khoẻ tốt, muốn ổn định | Hợp đồng lao động loại gì, bảo hiểm thế nào với người đã hoặc gần nghỉ hưu |
| Bán thời gian theo ngày cố định | Người cần thời gian cho gia đình, sức khoẻ | Ngày nào, giờ nào, tính thù lao theo ngày hay theo tháng, có linh hoạt khi ốm không |
| Cố vấn, cộng tác theo việc | Người muốn tự chủ, có chuyên môn sâu | Phạm vi công việc, cách nghiệm thu, thanh toán theo mốc nào, ai chịu trách nhiệm cuối |
| Kèm người mới có thời hạn | Người muốn truyền nghề | Kèm ai, trong bao lâu, đo kết quả bằng gì |
Bộ luật Lao động 2019 có quy định riêng cho người lao động cao tuổi và cho người đã hưởng lương hưu đi làm tiếp. Điều kiện cụ thể về hợp đồng và bảo hiểm, bạn nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội, cơ quan lao động.
Câu nói mẫu khi đề xuất lịch và thù lao
Đề xuất lịch: “Chú muốn làm ba ngày một tuần, thứ Hai, Tư, Sáu, buổi sáng ở văn phòng, buổi chiều có thể nghe điện thoại khi cần. Cuối tháng chú sẵn sàng vào thêm một hai ngày để soát sổ.” Đề xuất có ngày cụ thể và có chỗ linh hoạt cho lúc cao điểm dễ được nhận hơn câu “chú muốn làm ít thôi”.
Về thù lao: “Vì chú làm theo ngày, mình thống nhất mức theo ngày cho dễ tính. Chú đã tìm hiểu mức của các vị trí cố vấn tương tự và mong ở khoảng từ A đến B.” Như các bài khác, hãy chuẩn bị khoảng có căn cứ, đừng đưa con số trơ trọi, và đừng tự hạ vì nghĩ tuổi là điểm trừ.
Về sức khoẻ, nói thẳng nhưng ngắn: “Chú có lịch khám định kỳ mỗi tháng một buổi, chú sẽ báo trước và bù vào ngày khác.” Nói trước những gì đã biết giúp công ty sắp xếp, và giúp bạn khỏi áy náy mỗi lần xin nghỉ.
Chú Hùng dùng gần đúng ba câu này. Công ty đồng ý lịch, trả theo ngày ở khoảng giữa, và xin chú vào thêm ngày cuối tháng.
Làm việc với quản lý trẻ hơn
Tách rõ ai quyết định. Quản lý trẻ hơn vẫn là người giao việc và đánh giá. Hỏi ngay từ đầu: việc nào chú tự quyết, việc nào cần hỏi ý.
Góp ý riêng, không góp ý trước nhóm. Kinh nghiệm khiến bạn thấy nhiều chỗ cần sửa. Góp ý riêng giữ thể diện cho người quản lý và giữ quan hệ lâu dài.
Học cách làm mới mà không cãi. Phần mềm, quy trình đã khác. Hỏi để học, đừng mở đầu bằng “ngày xưa bọn chú làm thế này”.
Thoả thuận cách liên lạc. Người trẻ quen nhắn tin, bạn có thể quen gọi. Thống nhất kênh và giờ liên lạc để khỏi bỏ lỡ việc.
Đừng tự nhận vai cha chú trong công việc. Sự tôn trọng đến từ việc làm tốt phần việc đã thoả thuận, không đến từ tuổi.
Hẹn một buổi nhìn lại sau tháng đầu. Hỏi quản lý xem cách làm việc của bạn có gì cần chỉnh. Câu hỏi này cho thấy bạn sẵn sàng thích nghi, và giúp sửa những vướng nhỏ trước khi chúng thành khó chịu.
Khi bị hỏi thẳng về tuổi và sức khoẻ
Ở buổi gặp, chú Hùng bị hỏi: “Chú có lo theo không kịp phần mềm mới không?” và “Sức khoẻ chú có đi làm đều được không?” Đây là hai câu hỏi người lớn tuổi gần như chắc chắn gặp, dù hỏi thẳng hay vòng vo. Né tránh làm người hỏi càng lo; trả lời bằng việc cụ thể thì hiệu quả hơn.
Với câu về phần mềm, chú trả lời: “Hai năm nay chú vẫn dùng phần mềm kế toán để làm sổ cho cửa hàng của con gái, cái mới chú cần một tuần làm quen. Phần chú mạnh là đọc số liệu và thấy chỗ bất thường, cái đó phần mềm không làm thay được.” Câu trả lời thừa nhận điểm cần học, đưa bằng chứng đã dùng, rồi chuyển về thế mạnh.
Với câu về sức khoẻ, chú nói ngắn về lịch khám định kỳ và lý do chọn làm ba ngày một tuần: chính để giữ được nhịp đều. Biến điều có vẻ là điểm yếu thành lý do cho đề xuất của mình là cách trả lời tốt.
Nếu câu hỏi đi quá xa, như hỏi chi tiết bệnh án hay chuyện gia đình không liên quan, bạn có thể nhẹ nhàng nói rằng mình đã nêu những gì ảnh hưởng tới lịch làm, còn lại không ảnh hưởng tới công việc.
Những điều pháp lý nên hỏi kỹ
Bài này không thay lời tư vấn pháp lý. Nhưng có mấy điểm người trên năm mươi đi làm lại nên hỏi rõ trước khi ký, vì chúng khác với lúc còn trẻ:
- Loại hợp đồng. Luật có quy định riêng về hợp đồng với người lao động cao tuổi; hỏi rõ công ty đề nghị loại nào, thời hạn bao lâu, gia hạn ra sao.
- Bảo hiểm xã hội. Người đã hưởng lương hưu và người chưa đủ điều kiện hưởng có cách tham gia khác nhau. Hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội trước để biết mình thuộc trường hợp nào.
- Điều kiện làm việc. Luật có nguyên tắc hạn chế sử dụng người lao động cao tuổi làm một số công việc nặng nhọc, độc hại; nếu vị trí có yếu tố này, hỏi kỹ.
- Thuế thu nhập cá nhân. Thu nhập theo hợp đồng lao động và theo hợp đồng cộng tác bị khấu trừ khác nhau. Hỏi cơ quan thuế hoặc kế toán của công ty.
- Trách nhiệm khi làm cố vấn. Nếu bạn ký ý kiến hay soát lại hồ sơ, hỏi rõ trách nhiệm của bạn đến đâu, ai chịu trách nhiệm cuối cùng.
Với chú Hùng, câu hỏi về bảo hiểm mất một buổi sáng đến cơ quan bảo hiểm xã hội, nhưng giúp chú hiểu đúng khoản mình nhận và khoản bị trừ trên phiếu lương.
Chỗ hay sai và vì sao
Những điều dưới đây chú Hùng nghe từ bạn bè cùng lứa đi làm lại trước mình, và chú cố tránh:
- Nhận mọi điều kiện vì sợ không ai thuê. Nhận lịch toàn thời gian khi sức khoẻ không cho phép thường kết thúc bằng nghỉ ngang sau vài tháng, mất cả việc lẫn uy tín.
- Không hỏi về bảo hiểm. Người đã hưởng lương hưu hay gần tuổi nghỉ hưu có quy định khác về bảo hiểm. Không hỏi thì dễ hiểu sai quyền lợi của mình.
- Đòi mức lương của vị trí cũ. Mức lương kế toán trưởng toàn thời gian không phải căn cứ cho vai trò ba ngày một tuần. Tính theo vai trò mới.
- Nói quá nhiều về chuyện cũ. Một hai ví dụ là đủ để chứng minh kinh nghiệm. Nhiều hơn dễ khiến người nghe thấy bạn sống trong quá khứ.
- Không có thời hạn thử. Đề nghị làm thử hai tháng rồi đánh giá giúp cả hai bên an tâm, và cho bạn đường lui nếu sức khoẻ không theo kịp.
Điểm chung của những lỗi này là thiếu chuẩn bị trước buổi nói chuyện. Một buổi tối viết ra vai trò, lịch, khoảng thù lao là đủ tránh gần hết.
Chuẩn bị trong một tuần
Chú Hùng chia việc chuẩn bị thành các bước nhỏ, mỗi ngày một việc, để không thấy nặng nề.
- Ngày một: viết ba việc làm giỏi nhất và ba việc không muốn làm nữa.
- Ngày hai: hỏi bác sĩ hoặc tự đánh giá sức khoẻ, viết ra số ngày, số giờ làm được mà không quá sức.
- Ngày ba: tìm hiểu mức thù lao cho vai trò tương tự qua tin tuyển, hỏi bạn bè cùng nghề, chọn một khoảng.
- Ngày bốn: tra hoặc hỏi về quy định bảo hiểm, hợp đồng với người lao động cao tuổi hoặc người đã hưởng lương hưu.
- Ngày năm: liên hệ người quen cũ trong nghề, nói rõ mình đang tìm vai trò gì.
- Ngày sáu: viết ba câu nói mẫu về lịch, thù lao, sức khoẻ.
- Ngày bảy: nghỉ, rồi đọc lại tất cả bằng con mắt của người tuyển.
Bước năm thường mang lại kết quả nhất. Ở tuổi này, phần lớn cơ hội tốt đến từ người đã từng làm việc với bạn, không đến từ tin tuyển dụng.
Câu hỏi thường gặp
Người trên 50 tuổi đi làm lại có nên nhận việc toàn thời gian không?
Tuỳ sức khoẻ và nhu cầu. Nhiều người hợp hơn với bán thời gian hoặc vai trò cố vấn, nơi kinh nghiệm được dùng đúng chỗ mà không quá sức. Hãy chọn vai trò trước rồi mới bàn lương.
Người đã nghỉ hưu đi làm lại có phải ký hợp đồng lao động không?
Bộ luật Lao động 2019 có quy định riêng cho người lao động cao tuổi và người đã hưởng lương hưu đi làm tiếp. Loại hợp đồng và bảo hiểm cụ thể, hãy tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan lao động, bảo hiểm xã hội.
Làm sao bàn thù lao khi chỉ làm vài ngày một tuần?
Thống nhất cách tính theo ngày hoặc theo việc, chuẩn bị một khoảng có căn cứ từ vai trò tương tự. Đừng lấy lương vị trí toàn thời gian cũ làm mốc, và cũng đừng tự hạ vì tuổi tác.
Có nên nói về tình trạng sức khoẻ khi thương lượng không?
Nên nói những gì ảnh hưởng tới lịch làm, như buổi khám định kỳ, kèm cách bù lại. Nói ngắn, rõ, không cần kể chi tiết bệnh. Điều này giúp công ty sắp xếp và giúp bạn khỏi áy náy.
Làm việc với quản lý trẻ tuổi hơn thì cần lưu ý gì?
Hỏi rõ việc nào bạn tự quyết, việc nào cần hỏi ý; góp ý riêng thay vì trước nhóm; học cách làm mới thay vì so với cách cũ. Sự tôn trọng đến từ việc làm tốt phần việc đã thoả thuận.
Tìm việc ở tuổi trên 50 nên bắt đầu từ đâu?
Từ những người đã từng làm việc với bạn. Liên hệ đồng nghiệp, đối tác cũ, nói rõ vai trò bạn tìm. Ở tuổi này, phần lớn cơ hội tốt đến qua giới thiệu hơn là qua tin tuyển.