Khi nhận việc, bạn nên hỏi ba điều về thưởng: thưởng đó có nằm trong quy chế hay hợp đồng không, được tính theo tiêu chí nào và ai chấm, và nếu bạn vào làm giữa năm hoặc nghỉ trước kỳ chi thì có được nhận phần tương ứng không. Thiếu một trong ba, khoản thưởng chỉ là lời hứa, và lời hứa thì không thương lượng được.
Theo Bộ luật Lao động 2019, thưởng là khoản người sử dụng lao động quyết định dựa trên kết quả kinh doanh và mức độ hoàn thành công việc, theo quy chế do doanh nghiệp ban hành. Nghĩa là luật không ấn định mức thưởng hay bắt buộc thưởng tháng mười ba; mọi thứ nằm ở quy chế từng nơi. Muốn biết chi tiết áp dụng cho mình, bạn đọc quy chế đó và tra văn bản hiện hành, hỏi công đoàn hoặc luật sư khi cần.
Các loại thưởng hay gặp và câu cần hỏi cho từng loại
Mỗi loại thưởng có một điểm mù riêng. Hỏi đúng điểm mù thì một câu là đủ.
| Loại thưởng | Điểm cần làm rõ | Câu hỏi mẫu |
|---|---|---|
| Thưởng cuối năm, thường gọi là tháng mười ba | Có ghi trong quy chế không, người vào giữa năm tính thế nào | "Người vào làm giữa năm như em được tính thưởng cuối năm theo số tháng làm việc phải không ạ?" |
| Thưởng hiệu quả theo quý hoặc năm | Chỉ tiêu cụ thể, ai đánh giá, khi nào chi | "Mức thưởng quý dựa trên những chỉ tiêu nào, và em được biết chỉ tiêu từ đầu quý không ạ?" |
| Thưởng doanh số, hoa hồng | Tính trên doanh số ký hay doanh số đã thu tiền, có trần không | "Hoa hồng tính khi hợp đồng ký hay khi khách đã thanh toán ạ?" |
| Thưởng dự án | Mốc nào thì chi, dự án bị dừng thì sao | "Nếu dự án tạm dừng giữa chừng, phần việc đã xong có được ghi nhận không ạ?" |
| Thưởng ký kết, thưởng khi nhận việc | Có điều kiện ở lại tối thiểu không, nghỉ sớm có phải trả lại không | "Khoản này có kèm điều kiện làm đủ bao lâu không ạ?" |
Không cần hỏi tất cả. Hỏi những loại mà người tuyển dụng đã nhắc tới, vì đó là thứ họ đang dùng để làm lời mời hấp dẫn hơn.
Tình huống: thưởng được kể nhiều nhưng không thấy trên giấy
Chị Thảo, kế toán tổng hợp ở Cần Thơ, được mời về một công ty phân phối. Trong buổi nói chuyện cuối, giám đốc kể năm ngoái nhân viên được thưởng tết khá, có người nhận gấp đôi lương. Thư mời gửi sau đó chỉ có lương cứng và câu "các chế độ khác theo quy định công ty". Chị Thảo thấy lương cứng thấp hơn chỗ cũ, nhưng nghĩ thưởng sẽ bù lại.
Đây là chỗ nhiều người trượt. Chuyện năm ngoái là chuyện năm ngoái, của người khác, với kết quả kinh doanh khác. Nếu quy chế không ghi điều kiện, năm nay công ty có thể chi ít hơn hoặc không chi mà không sai gì. Chị Thảo không cần nghi ngờ thiện chí của giám đốc; chị chỉ cần biết phần nào là cam kết.
Cách chị làm: trả lời thư mời, cảm ơn, rồi xin xem quy chế lương thưởng hoặc phần liên quan trước khi ký. Khi được gửi, chị thấy thưởng tết tính theo xếp loại cuối năm và số tháng làm việc, người vào sau tháng sáu được tính tỉ lệ. Như vậy năm đầu chị nhận một phần. Chị dùng chính chi tiết này để xin nhích lương cứng một chút, với lý do rõ ràng: phần thưởng năm đầu chỉ là một phần.
Thứ tự hỏi về thưởng mà không bị coi là chỉ quan tâm tiền
Thời điểm và thứ tự quan trọng hơn câu chữ. Hỏi về thưởng ngay vòng đầu dễ gây ấn tượng lệch; hỏi sau khi đã có thư mời là đúng lúc.
- Ở vòng phỏng vấn, hỏi về cách công ty đánh giá kết quả công việc. Câu này nói về việc, nhưng câu trả lời cho bạn biết thưởng gắn với gì.
- Khi nhận thư mời, cảm ơn trước, rồi nói mình cần làm rõ vài điểm để quyết định.
- Hỏi loại thưởng nào đang áp dụng cho vị trí này, có trong quy chế không.
- Hỏi điều kiện: chỉ tiêu, người đánh giá, thời điểm chi, cách tính cho người vào giữa kỳ.
- Xin xem văn bản: quy chế, phụ lục, hoặc ít nhất một email tóm tắt.
- Nếu thưởng không có điều kiện rõ, chuyển sự chú ý về lương cứng và các phúc lợi ghi được trên giấy.
Nếu bên tuyển dụng nói quy chế là tài liệu nội bộ, chưa gửi được cho người chưa ký, bạn có thể xin họ trích đoạn áp dụng cho vị trí của mình, hoặc xác nhận các điều kiện chính bằng email. Cách nào cũng được, miễn là có chữ.
Câu nói mẫu khi xin văn bản: "Dạ em cảm ơn anh/chị đã chia sẻ về chế độ thưởng. Để em hiểu đúng và yên tâm khi ký, anh/chị có thể gửi em phần quy chế thưởng áp dụng cho vị trí này được không ạ?"
Ba điều kiện hay nằm khuất trong quy chế thưởng
Phải còn làm việc tại thời điểm chi thưởng. Nhiều quy chế ghi người đã nghỉ trước ngày chi thì không nhận, dù đã làm gần trọn năm. Nếu bạn biết mình có thể đổi việc trong năm, điều này ảnh hưởng trực tiếp tới giá trị lời mời.
Thưởng phụ thuộc kết quả chung của công ty hoặc phòng ban. Bạn có thể đạt hết chỉ tiêu cá nhân mà vẫn nhận ít nếu phòng không đạt. Hỏi rõ tỉ trọng phần cá nhân và phần chung.
Chỉ tiêu được đặt sau khi kỳ đã bắt đầu. Nếu chỉ tiêu quý được giao vào giữa quý, bạn khó chủ động. Xin được biết chỉ tiêu từ đầu kỳ là đề nghị hợp lý, nói ra không mất gì.
Thời gian nghỉ dài bị trừ khỏi thời gian tính thưởng. Có quy chế không tính những tháng nghỉ ốm dài, nghỉ thai sản hay nghỉ không lương vào thời gian xét thưởng. Nếu bạn dự định có con trong năm tới, đây là dòng nên đọc kỹ, và nên hỏi thêm cơ quan lao động hoặc công đoàn về những quyền không thể bị cắt.
Mức xếp loại có hạn ngạch. Một số nơi giới hạn số người được xếp loại cao trong mỗi phòng. Khi đó thưởng của bạn phụ thuộc cả vào việc người khác được xếp loại thế nào. Hỏi xem có hạn ngạch không để biết công thức thưởng trên giấy có sát với thực tế.
Ghi lại thoả thuận về thưởng cho rõ
Sau khi đã hỏi xong, gom mọi câu trả lời về một chỗ. Cách đơn giản nhất là gửi một email ngắn tóm tắt những gì bạn hiểu và nhờ bên tuyển dụng xác nhận. Ví dụ: "Dạ em xin tóm tắt để chắc mình hiểu đúng: vị trí của em được xét thưởng quý theo ba chỉ tiêu đã trao đổi, chỉ tiêu được giao đầu mỗi quý; thưởng cuối năm tính theo số tháng làm việc trong năm. Nếu có điểm nào em hiểu chưa đúng, anh/chị chỉnh giúp em ạ."
Email kiểu này không phải để làm bằng chứng kiện tụng. Nó giúp hai bên cùng nhìn một bản, và giúp chính bạn sáu tháng sau nhớ lại đã được nói gì. Người tuyển dụng có thể đổi công việc, người quản lý có thể thay; email vẫn ở đó.
Khi nhận hợp đồng, đối chiếu: hợp đồng có dẫn chiếu tới quy chế lương thưởng không, quy chế bạn được xem có phải bản đang áp dụng không, phụ lục có ghi khoản thưởng ký kết hay thưởng mốc nếu đã thoả thuận. Nếu có chỗ lệch giữa email và hợp đồng, hỏi trước khi ký, đừng ký rồi mới hỏi.
Khi nào nên đổi thưởng lấy lương cứng, và khi nào không
Thưởng và lương cứng không thay thế nhau một đổi một. Lương cứng chắc hơn, còn thưởng có thể cao hơn nếu bạn kiểm soát được kết quả. Cân nhắc theo các dấu hiệu sau.
- Nên ưu tiên lương cứng khi: chỉ tiêu phụ thuộc nhiều vào thứ bạn không điều khiển được, quy chế thưởng mơ hồ, bạn có khoản chi cố định lớn mỗi tháng, hoặc năm đầu bạn chỉ nhận một phần thưởng.
- Có thể chấp nhận phần thưởng lớn hơn khi: công thức rõ, bạn đã làm việc tương tự và biết mình đạt được, kỳ chi ngắn (theo quý thay vì năm), và có số liệu cũ để đối chiếu.
- Không nên đổi khi: người tuyển dụng đề nghị hạ lương cứng để "bù bằng thưởng" mà không đưa được công thức.
- Lưu ý chung: lương cứng thường là căn cứ đóng bảo hiểm và tính nhiều chế độ khác, nên phần chuyển từ lương sang thưởng có thể làm các khoản đó thấp đi. Hỏi rõ và tra quy định hiện hành nếu băn khoăn.
Câu nói mẫu khi muốn giữ lương cứng: "Em hiểu chế độ thưởng của mình khá tốt, nhưng năm đầu em chỉ được tính một phần. Anh/chị xem có thể nhích lương cứng lên một chút để em yên tâm hơn trong năm đầu không ạ?"
Những điều không cần làm khi hỏi về thưởng
Không cần hỏi "năm ngoái mọi người được thưởng bao nhiêu" như câu đầu tiên. Con số đó không ràng buộc ai, và hỏi vậy dễ khiến cuộc nói chuyện xoay quanh tiền thay vì điều kiện. Câu đúng là hỏi cách tính.
Không cần đòi đưa toàn bộ thưởng vào hợp đồng lao động. Nhiều doanh nghiệp quản lý thưởng bằng quy chế riêng, và hợp đồng dẫn chiếu tới quy chế đó là cách làm bình thường. Thứ bạn cần là đọc được quy chế, biết phiên bản nào đang áp dụng.
Không cần tranh luận khi được trả lời "thưởng tuỳ kết quả kinh doanh". Câu đó có thể đúng. Bạn chỉ cần ghi nhận rằng khoản này không chắc, rồi đánh giá lời mời dựa trên phần chắc. Nếu phần chắc không đủ với bạn, đó là lúc thương lượng lương cứng, không phải lúc thuyết phục họ cam kết thưởng.
Và đừng lấy một con số thưởng tưởng tượng của nơi khác ra để gây sức ép. Nếu có lời mời khác thật, nói đúng những gì nó có; nếu không, chỉ nói về nhu cầu và lý do của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Luật có bắt công ty phải thưởng tháng mười ba không?
Bộ luật Lao động 2019 không bắt buộc thưởng tháng mười ba. Thưởng do doanh nghiệp quyết định theo quy chế của họ. Muốn biết mình có được nhận không, đọc quy chế thưởng và tra văn bản hiện hành, hỏi công đoàn hoặc luật sư khi cần.
Vào làm tháng mười thì có được thưởng cuối năm không?
Tuỳ quy chế từng nơi. Nhiều nơi tính theo tỉ lệ số tháng làm việc, có nơi yêu cầu làm đủ một số tháng tối thiểu. Hỏi trước khi ký và xin xem phần quy chế liên quan để biết chính xác.
Nghỉ việc trước kỳ chi thưởng thì có được nhận phần đã làm không?
Điều này phụ thuộc vào quy chế thưởng. Nhiều quy chế yêu cầu còn làm việc tại thời điểm chi. Nếu bạn có kế hoạch thay đổi trong năm, nên biết điều kiện này trước khi nhận việc.
Hỏi về thưởng ở vòng phỏng vấn đầu có bất lợi không?
Có thể gây ấn tượng bạn chỉ quan tâm tiền. Ở vòng đầu nên hỏi cách công ty đánh giá kết quả công việc; đợi có thư mời rồi mới hỏi chi tiết điều kiện và xin xem quy chế.
Thưởng doanh số tính trên hợp đồng ký hay tiền đã thu thì khác nhau thế nào?
Tính trên tiền đã thu nghĩa là khách chậm trả thì bạn chậm nhận, khách huỷ thì bạn có thể không nhận. Hỏi rõ cách tính trước khi ký để ước được dòng tiền của mình.
Có nên đề nghị đưa mức thưởng cụ thể vào hợp đồng không?
Có thể đề nghị với khoản thưởng ký kết hay thưởng khi đạt một mốc cụ thể. Với thưởng định kỳ, doanh nghiệp thường dẫn chiếu quy chế; bạn cần đọc được quy chế đó hơn là đòi ghi con số vào hợp đồng.