Trước khi nhận việc, bạn nên hỏi rõ công ty đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp trên mức lương nào trong hợp đồng, và có mua thêm bảo hiểm sức khoẻ cho bạn hay người thân không. Mức lương làm căn cứ đóng bảo hiểm quyết định phần lớn số tiền bạn nhận khi ốm đau, sinh con, mất việc và khi nghỉ hưu; nó không chỉ là khoản bị trừ mỗi tháng.
Với hợp đồng lao động thuộc diện bắt buộc, việc đóng bảo hiểm là nghĩa vụ theo luật, không phải phúc lợi để thương lượng có hay không. Phần bạn cần hỏi và có thể thương lượng là cách xếp các khoản thu nhập, tức phần nào nằm trong lương ghi hợp đồng, và các gói bảo hiểm tự nguyện công ty mua thêm. Quy định cụ thể về đối tượng, tỉ lệ và các khoản tính đóng thay đổi theo từng thời kỳ; bạn tra văn bản hiện hành, hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi làm việc, công đoàn hoặc luật sư khi cần.
Tình huống: thu nhập một đằng, lương hợp đồng một nẻo
Ngọc, điều dưỡng chuyển sang làm cho một phòng khám tư ở TP Hồ Chí Minh, được báo một mức thu nhập hằng tháng khá ổn. Khi nhận bản hợp đồng, cô thấy dòng "mức lương" thấp hơn hẳn con số đã nghe, phần còn lại chia ra thành vài khoản hỗ trợ và một khoản "thưởng hiệu suất" trả hằng tháng. Người phụ trách giải thích đó là cách làm chung, "để em nhận được nhiều hơn".
Ngọc dự định sinh con trong vài năm tới. Cô biết chế độ thai sản tính dựa trên mức đóng bảo hiểm, nên một mức lương hợp đồng thấp sẽ kéo theo khoản nhận khi nghỉ sinh thấp. Tương tự với trợ cấp thất nghiệp nếu chẳng may mất việc, và lương hưu sau này. Số tiền về tài khoản mỗi tháng có thể nhiều hơn một chút, nhưng phần được bảo vệ khi có chuyện thì mỏng đi.
Ngọc không cãi về "cách làm chung". Cô hỏi cụ thể từng khoản: khoản nào trả cố định không phụ thuộc kết quả, khoản nào thật sự là thưởng. Rồi cô đề nghị đưa phần cố định vào lương hợp đồng, chấp nhận số thực nhận ít đi một chút. Phòng khám đồng ý một phần. Cô ký, biết rõ mình được gì và đã đánh đổi gì.
Mức đóng ảnh hưởng tới những gì
Bảng dưới chỉ nêu nguyên tắc chung để bạn biết vì sao nên hỏi. Cách tính cụ thể bạn tra quy định hiện hành.
| Chế độ | Liên quan tới mức đóng thế nào | Ai nên để ý nhất |
|---|---|---|
| Ốm đau | Tiền nhận trong những ngày nghỉ ốm có xác nhận thường tính theo mức đóng | Người hay phải nghỉ chăm con nhỏ, người có bệnh cần điều trị |
| Thai sản | Khoản nhận khi nghỉ sinh tính dựa trên mức đóng các tháng trước đó | Người dự định có con trong vài năm tới |
| Trợ cấp thất nghiệp | Tính dựa trên mức đóng bảo hiểm thất nghiệp | Người làm ở ngành biến động, công ty mới thành lập |
| Lương hưu | Tính dựa trên mức đóng và thời gian đóng cả quá trình | Mọi người, nhất là người làm lâu năm ở một nơi |
| Tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp | Một số khoản tính dựa trên mức đóng | Người làm việc ngoài hiện trường, nhà xưởng |
Đọc bảng này không để sợ, mà để biết khi thấy lương hợp đồng thấp hơn thu nhập, bạn đang đánh đổi điều gì. Có người chấp nhận đánh đổi vì cần tiền mặt trước mắt; điều quan trọng là chọn khi đã biết.
Câu hỏi nên gửi bên tuyển dụng
Gửi bằng email hoặc tin nhắn sau khi có thư mời, gom một lần. Cách hỏi trung tính, không ám chỉ ai làm sai.
- "Dạ cho em hỏi mức lương ghi trong hợp đồng của em là bao nhiêu, và bên mình đóng bảo hiểm xã hội trên mức đó phải không ạ?"
- "Trong tổng thu nhập anh/chị báo, những khoản nào là phụ cấp, hỗ trợ trả cố định hằng tháng ạ?"
- "Em bắt đầu được đóng bảo hiểm từ tháng nào, trong thời gian thử việc bên mình làm thế nào ạ?"
- "Ngoài bảo hiểm bắt buộc, công ty có mua thêm bảo hiểm sức khoẻ cho nhân viên không, có áp dụng cho người thân không ạ?"
- "Gói bảo hiểm sức khoẻ đó bắt đầu có hiệu lực sau bao lâu kể từ ngày em vào làm ạ?"
Câu hỏi về thời gian thử việc cần thêm một lưu ý. Thử việc có thể được thoả thuận bằng hợp đồng thử việc riêng hoặc ghi trong hợp đồng lao động, và nghĩa vụ đóng bảo hiểm trong từng trường hợp không giống nhau. Bạn hỏi rõ cách công ty đang làm, rồi tra quy định hiện hành hoặc hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nếu thấy chưa yên tâm.
Bảo hiểm sức khoẻ công ty mua thêm: đọc gì cho đúng
Phạm vi chi trả. Gói có trả cho khám ngoại trú không, hay chỉ nội trú? Có nha khoa, thai sản không? Hai gói cùng tên "bảo hiểm sức khoẻ" có thể khác nhau rất xa.
Thời gian chờ. Nhiều gói có thời gian chờ với một số loại bệnh hay thai sản. Nếu bạn sắp cần dùng, thời gian chờ quyết định gói có giá trị với bạn năm đầu hay không.
Áp dụng cho người thân. Có nơi mua cho cả vợ chồng, con; có nơi cho phép bạn mua thêm cho người thân với giá nhóm. Với người có con nhỏ, đây có thể là phúc lợi đáng giá hơn một khoản phụ cấp.
Khi nghỉ việc thì sao. Gói thường chấm dứt khi bạn rời công ty. Đừng bỏ gói bảo hiểm cá nhân đang có trước khi biết gói công ty phủ được tới đâu.
Cách dùng thực tế. Hỏi người đang làm ở đó xem gói được dùng thế nào: có phải ứng tiền trước rồi làm hồ sơ hoàn lại không, mất bao lâu mới nhận tiền, có cơ sở khám nào gần nhà được bảo lãnh trực tiếp không. Một gói rộng trên giấy nhưng thủ tục rườm rà thì giá trị với bạn thấp hơn.
Quy ra giá trị. Khi so hai lời mời, ước số tiền bạn sẽ phải tự trả để mua một gói tương tự cho bản thân và người thân. Đó là giá trị thật của phúc lợi này với bạn, không phải con số công ty đã trả.
Thương lượng được gì, không thương lượng gì
Không thương lượng việc có đóng bảo hiểm bắt buộc hay không. Nếu được đề nghị "không đóng bảo hiểm, đổi lại nhận thêm tiền mặt" trong khi bạn thuộc diện bắt buộc, đó là đề nghị đi ngược nghĩa vụ theo luật, và người chịu thiệt lâu dài là bạn. Bạn có thể từ chối lịch sự và hỏi cơ quan lao động hoặc bảo hiểm xã hội nơi làm việc nếu cần làm rõ.
Có thể thương lượng: đưa các khoản trả cố định vào lương hợp đồng thay vì để ngoài; xin được hưởng gói bảo hiểm sức khoẻ ngay từ khi thử việc thay vì chờ chính thức; xin mở rộng gói cho người thân; xin công ty chịu một phần phí khi bạn mua thêm cho gia đình.
Câu nói mẫu: "Dạ em cảm ơn anh/chị đã giải thích. Em dự định có con trong vài năm tới nên muốn mức đóng bảo hiểm sát với thu nhập thực tế hơn. Anh/chị xem có thể chuyển khoản hỗ trợ cố định hằng tháng vào lương hợp đồng được không ạ? Em hiểu số thực nhận của em sẽ ít đi một chút, em chấp nhận phần đó."
Câu nói này cho thấy bạn hiểu cái giá phía mình, không chỉ đòi công ty nhượng bộ. Vì phần công ty đóng cũng tăng theo, họ có thể không đồng ý toàn bộ; nhận một phần đã là tiến bộ.
Những điều không cần làm
Không cần tự tính chi tiết tỉ lệ đóng của từng loại bảo hiểm trước khi ký. Tỉ lệ thay đổi theo thời kỳ và bạn không thương lượng được nó. Thứ bạn cần biết là căn cứ đóng, tức mức lương ghi hợp đồng, và các gói tự nguyện đi kèm.
Không cần nghi ngờ mọi khoản phụ cấp nằm ngoài lương hợp đồng. Có những khoản theo quy định không phải tính đóng, và việc tách ra là hợp lệ. Bạn chỉ cần hiểu khoản nào là khoản nào, rồi quyết định với kế hoạch của mình thì cách xếp đó có ổn không.
Không cần đem chuyện bảo hiểm ra làm điều kiện cứng ngay từ câu đầu. Hỏi để hiểu trước, đề nghị sau. Nhiều nơi sẵn lòng chỉnh khi bạn đưa ra lý do cụ thể như dự định sinh con hay chăm người thân, còn một yêu cầu chung chung dễ bị hiểu là khó tính.
Và không cần ngại hỏi. Câu hỏi về bảo hiểm là câu hỏi về hợp đồng, không phải câu hỏi về lòng tin. Một nơi làm việc đàng hoàng trả lời được rõ ràng trong vài dòng.
Tự kiểm khi cầm hợp đồng
Năm câu kiểm nhanh, mất mười phút, trước khi ký.
- Dòng "mức lương" trong hợp đồng là bao nhiêu, có khớp với thư mời không?
- Các khoản phụ cấp, hỗ trợ ghi ở đâu, cố định hay theo điều kiện?
- Hợp đồng có điều khoản về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp không?
- Gói bảo hiểm sức khoẻ, nếu có, được nêu trong hợp đồng, phụ lục hay chỉ trong email?
- Mình đã hiểu đánh đổi của cách xếp thu nhập này với kế hoạch vài năm tới chưa?
Nếu có câu trả lời mơ hồ ở dòng nào, đánh dấu và hỏi lại người phụ trách trước khi ký. Một câu hỏi làm rõ lúc này tốn vài phút; một hiểu lầm về mức đóng có thể kéo dài nhiều năm mà không ai nhận ra.
Sau khi đi làm, bạn có thể tự tra quá trình đóng bảo hiểm của mình qua các kênh chính thức của cơ quan bảo hiểm xã hội. Kiểm vài tháng một lần là thói quen nhỏ giúp phát hiện sớm nếu có sai sót, thay vì đến lúc cần mới biết.
Câu hỏi thường gặp
Công ty đóng bảo hiểm trên mức lương thấp hơn thu nhập thực có sai không?
Tuỳ cách các khoản được xếp và quy định hiện hành về khoản nào phải tính đóng. Bài này không phân xử từng trường hợp; nếu nghi ngờ, bạn hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội, công đoàn hoặc luật sư.
Có nên nhận thêm tiền để không phải đóng bảo hiểm không?
Không nên nếu bạn thuộc diện bắt buộc. Bạn mất quyền lợi ốm đau, thai sản, thất nghiệp và thời gian tính lương hưu, những thứ khó bù lại bằng một khoản tiền mặt nhỏ hằng tháng.
Thời gian thử việc có được đóng bảo hiểm không?
Tuỳ hình thức thoả thuận thử việc và quy định hiện hành. Hỏi rõ công ty đang làm theo cách nào, rồi tra văn bản hoặc hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi làm việc để chắc chắn.
Bảo hiểm sức khoẻ công ty mua có thay được bảo hiểm y tế không?
Không. Bảo hiểm y tế là bắt buộc theo luật, còn bảo hiểm sức khoẻ công ty mua là phúc lợi thêm. Hai loại bổ sung cho nhau, phạm vi chi trả và cách dùng khác nhau.
Làm sao biết công ty có đóng bảo hiểm đúng cho mình không?
Tra quá trình đóng qua các kênh chính thức của cơ quan bảo hiểm xã hội, đối chiếu với lương ghi trong hợp đồng. Nếu thấy chênh, hỏi bộ phận nhân sự trước, rồi hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nếu cần.
Nên hỏi về bảo hiểm ở vòng phỏng vấn nào?
Sau khi đã có thư mời là hợp lý nhất. Lúc này các câu hỏi kỹ thuật về hợp đồng là bình thường, và bạn cần thông tin để so sánh trước khi ký.