Đổi bớt lương lấy phúc lợi chỉ có lợi khi ba điều cùng đúng: bạn sẽ dùng thật phúc lợi đó, giá trị của nó với bạn lớn hơn khoản lương bị bớt sau khi tính cả các chế độ gắn với lương, và phúc lợi được ghi trên giấy chứ không chỉ hứa. Thiếu một điều, phần lớn trường hợp giữ lương vẫn an toàn hơn.
Có hai tình huống hay gặp. Một là bên tuyển dụng đưa ra một lời mời lương thấp hơn mong muốn và nhấn vào phúc lợi: bảo hiểm sức khoẻ, đào tạo, môi trường. Hai là chính bạn, khi lương không nhích được, đề nghị đổi sang thứ khác. Cách tính trong bài dùng cho cả hai, với các con số chỉ là ví dụ.
Phúc lợi đáng bao nhiêu với bạn, không phải với công ty
Sai lầm phổ biến nhất là lấy chi phí công ty bỏ ra để làm giá trị của phúc lợi. Một gói bảo hiểm sức khoẻ công ty mua có thể tốn một khoản đáng kể, nhưng nếu bạn đã có gói tương tự do vợ hay chồng mua qua công ty khác, giá trị thêm với bạn gần như bằng không. Một phòng tập trong toà nhà là phúc lợi lớn với người tập đều, là con số không với người không tập.
Cách tính đúng là hỏi: nếu không có phúc lợi này, mình có tự bỏ tiền ra mua không, và mua ở mức nào? Nếu câu trả lời là có, giá trị của phúc lợi là số tiền bạn sẽ tiết kiệm được. Nếu là không, giá trị của nó với bạn thấp hơn nhiều so với con số trên tờ giới thiệu, dù có thể vẫn dễ chịu.
Thử hình dung Lan, nhân viên xuất nhập khẩu ở Hải Phòng, được mời về một công ty với lương thấp hơn chỗ cũ, bù lại có xe đưa đón, bữa trưa tại bếp ăn và bảo hiểm sức khoẻ cho cả con. Cô đang tự trả tiền xăng, ăn trưa ngoài và đã mua bảo hiểm cho con. Với cô, cả ba khoản đều thay được chi phí thật, nên khoản lương bị bớt gần như được bù. Cùng lời mời đó, với một người sống gần văn phòng, không có con, sẽ là một khoản giảm thu nhập thật.
Bảng chấm nhanh từng phúc lợi
Chấm mỗi phúc lợi trong lời mời theo ba câu hỏi. Chỉ những dòng được "có" ở cả ba cột mới nên tính như tiền khi đánh đổi với lương.
| Phúc lợi | Mình sẽ dùng thật? | Thay được chi phí mình đang trả? | Có văn bản? |
|---|---|---|---|
| Bảo hiểm sức khoẻ cho bản thân và con | Có, con hay ốm | Có, đang tự mua | Cần hỏi |
| Bữa trưa tại bếp ăn | Có, nếu hợp khẩu vị | Có, đang ăn ngoài | Có trong quy chế |
| Xe đưa đón | Tuỳ tuyến gần nhà | Có, nếu tuyến phù hợp | Cần hỏi tuyến cụ thể |
| Ngân sách đào tạo | Tuỳ có thời gian học không | Không, là thứ mới | Cần hỏi cam kết |
| Phòng tập, câu lạc bộ | Tuỳ thói quen | Chỉ khi đang trả phí phòng tập | Thường không ghi |
| Du lịch hằng năm cùng công ty | Tuỳ hoàn cảnh gia đình | Hiếm khi | Thường theo kết quả kinh doanh |
Các ô trong bảng là ví dụ cho trường hợp của Lan. Bạn tự điền theo hoàn cảnh mình. Kết quả thường cho thấy chỉ hai, ba phúc lợi thật sự thay được tiền; phần còn lại là "có thì tốt". Những phúc lợi "có thì tốt" vẫn làm công việc dễ chịu hơn, chỉ là đừng dùng chúng để bù cho một khoản lương bị bớt.
Đọc một lời mời kiểu "tổng đãi ngộ"
Một số nơi gửi lời mời dưới dạng "tổng đãi ngộ mỗi năm", gom cả lương, thưởng dự kiến, bảo hiểm, đào tạo, sự kiện công ty vào một con số lớn. Cách trình bày này không sai, nhưng dễ làm người đọc tưởng mình nhận được nhiều hơn thực tế, vì phần lớn phúc lợi được tính theo chi phí của công ty.
Cách đọc: tách con số đó thành ba phần. Phần một là tiền chắc chắn về tay bạn: lương cứng, phụ cấp cố định. Phần hai là tiền có điều kiện: thưởng theo kết quả, hoa hồng. Phần ba là phúc lợi không phải tiền: bảo hiểm, đào tạo, sự kiện. Chỉ phần một mới dùng để so trực tiếp với lương ở nơi khác. Phần hai ghi riêng với độ chắc. Phần ba chấm theo bảng ở trên.
Câu hỏi mẫu để tách: "Dạ trong tổng đãi ngộ anh/chị gửi, phần lương cứng ghi hợp đồng và phụ cấp cố định hằng tháng là bao nhiêu ạ? Em muốn tách ra để so cho đúng với chi phí sinh hoạt của em." Không cần tranh luận về cách trình bày; chỉ cần có đủ số để tự tính.
Rủi ro ẩn khi bớt lương cứng
Các chế độ gắn với lương. Lương ghi hợp đồng thường là căn cứ đóng bảo hiểm xã hội, và từ đó ảnh hưởng tới chế độ ốm đau, thai sản, thất nghiệp, lương hưu. Nhiều khoản khác như tiền làm thêm giờ cũng tính từ lương. Bớt lương cứng nghĩa là bớt cả những thứ này, không chỉ bớt tiền tháng.
Mốc cho lần tăng lương sau. Tăng lương thường tính theo phần trăm của lương hiện tại. Lương khởi điểm thấp hơn kéo theo mọi lần tăng sau đều thấp hơn.
Phúc lợi có thể thay đổi, lương thì khó giảm. Công ty có thể đổi nhà cung cấp bảo hiểm, cắt xe đưa đón khi chuyển văn phòng, giảm ngân sách đào tạo khi khó khăn. Lương ghi hợp đồng thì không thể tự ý giảm.
Phúc lợi không mang theo khi đổi việc. Khi bạn chuyển đi, nơi mới hỏi về lương, không hỏi về bữa trưa. Nếu bạn đổi lương lấy phúc lợi, lần thương lượng sau bắt đầu từ mức thấp hơn.
Phúc lợi có điều kiện đủ thời gian. Một số phúc lợi như bảo hiểm cho người thân hay ngân sách học chỉ áp dụng sau thử việc hoặc sau một năm. Nếu tính chúng vào năm đầu, bạn đang cộng thứ chưa có.
Tính một phép đổi cụ thể
Dùng khi bạn đứng trước một lời đề nghị "lương thấp hơn, phúc lợi nhiều hơn". Làm trên giấy, mỗi bước một dòng.
- Ghi khoản lương chênh mỗi tháng giữa mức bạn mong muốn và mức được mời, ví dụ một khoản tròn.
- Nhân mười hai để ra khoản chênh mỗi năm.
- Với mỗi phúc lợi qua được bảng chấm ở trên, ghi số tiền bạn sẽ tiết kiệm được mỗi năm.
- Cộng các khoản tiết kiệm, so với khoản lương chênh.
- Nếu khoản tiết kiệm gần bằng hoặc lớn hơn, nhớ trừ đi một phần vì các chế độ gắn với lương bị thấp đi.
- Ghi kết luận một dòng: đổi được, đổi một phần, hay không đổi.
Kết luận "đổi một phần" là phổ biến nhất. Khi đó, bạn quay lại thương lượng: chấp nhận phúc lợi như đề nghị, xin nhích lương cứng một phần để bù các chế độ gắn với lương.
Câu nói mẫu: "Dạ em đã tính kỹ và thấy phúc lợi bảo hiểm cho con và bữa trưa rất hợp với em. Phần lương vẫn còn chênh so với mong muốn, chủ yếu ảnh hưởng tới phần bảo hiểm xã hội của em. Anh/chị xem có thể nhích lương cứng thêm một chút để em yên tâm nhận được không ạ?"
Khi chính bạn muốn đề nghị đổi
Nếu bên tuyển dụng nói khung lương đã hết, đề nghị phúc lợi thay thế là cách hợp lý để tiếp tục. Một số đề nghị thường dễ được đồng ý hơn.
- Thêm ngày phép hoặc được cộng dồn phép sang năm sau.
- Lịch làm việc linh hoạt, vài ngày làm ở nhà mỗi tuần.
- Hỗ trợ đào tạo có mục tiêu cụ thể, gắn với công việc.
- Mở rộng bảo hiểm sức khoẻ cho người thân.
- Cấp thiết bị làm việc thay vì dùng máy riêng.
- Hẹn xem xét lương sớm hơn chu kỳ thông thường, ví dụ sau thử việc, có ghi lại.
Đề nghị cuối không phải phúc lợi nhưng hay bị quên. Một lời hẹn xem lại lương sau thử việc, ghi bằng chữ, kèm tiêu chí đánh giá, giúp bạn không bị kẹt ở mức khởi điểm thấp quá lâu. Đừng gộp tất cả vào một lần; chọn một hai thứ bạn cần nhất.
Khi đề nghị, nói rõ đó là phương án thay thế vì bạn hiểu giới hạn của khung lương: "Dạ em hiểu khung lương đã cố định. Thay vào đó, anh/chị xem có thể cho em làm ở nhà hai ngày mỗi tuần không ạ? Như vậy em tiết kiệm được khá nhiều chi phí đi lại." Câu này cho người nghe thấy bạn đang cùng tìm cách, không đang ép.
Những khoản không nên đổi
Có những thứ không nên đổi lấy bất cứ phúc lợi nào. Thứ nhất là bảo hiểm bắt buộc theo luật: một đề nghị "không đóng bảo hiểm, đổi lại được thêm tiền hoặc thêm phúc lợi" là đi ngược nghĩa vụ của doanh nghiệp, và bạn là người thiệt lâu dài. Nếu gặp, từ chối lịch sự và tra quy định hoặc hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi làm việc.
Thứ hai là lương thử việc dưới mức luật quy định. Bộ luật Lao động 2019 yêu cầu lương thử việc ít nhất bằng 85% mức lương của công việc đó. Đây là mức sàn, không phải thứ đem ra đổi lấy bữa trưa hay khoá học.
Thứ ba là những khoản bạn cần để sống ổn mỗi tháng. Nếu phần lương sau khi bớt không đủ cho chi phí cố định của gia đình, không phúc lợi nào bù được, vì bạn không trả tiền nhà bằng gói bảo hiểm hay ngân sách đào tạo. Tính chi phí cố định trước, rồi mới bàn tới đánh đổi.
Nói chung, phúc lợi là thứ nên cộng thêm vào một mức lương đã đủ, không phải thứ lấp vào một mức lương còn thiếu. Nếu bạn thấy mình phải liệt kê thật nhiều phúc lợi để thuyết phục bản thân nhận một lời mời, đó thường là dấu hiệu phần lương chưa ổn và nên được thương lượng trực tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Lương thấp nhưng phúc lợi tốt thì có nên nhận không?
Nên nhận khi phúc lợi thay được chi phí thật bạn đang trả, bạn sẽ dùng chúng, và chúng được ghi trên giấy. Đồng thời phần lương còn lại phải đủ chi phí cố định của bạn. Tính trên giấy trước khi gật đầu.
Giá trị của bảo hiểm sức khoẻ công ty mua tính thế nào?
Tính bằng số tiền bạn sẽ phải tự trả để mua gói tương tự cho bản thân và người thân. Nếu bạn đã có gói khác, giá trị thêm thấp hơn nhiều so với chi phí công ty bỏ ra.
Bớt lương cứng thì ảnh hưởng gì ngoài tiền tháng?
Lương ghi hợp đồng thường là căn cứ đóng bảo hiểm và tính nhiều khoản khác như làm thêm giờ, đồng thời là mốc cho lần tăng lương sau. Quy định cụ thể bạn tra văn bản hiện hành.
Khi nào nên tự đề nghị phúc lợi thay vì đòi thêm lương?
Khi bên tuyển dụng đã nói rõ khung lương không nhích được và bạn có nhu cầu cụ thể như ngày phép, lịch làm, đào tạo. Đề nghị một hai thứ bạn cần nhất, có lý do, sẽ dễ được đồng ý hơn.
Có nên đổi lương lấy thưởng cuối năm không?
Chỉ khi thưởng có công thức rõ, ghi trong quy chế, và bạn kiểm soát được kết quả. Thưởng không chắc chắn như lương, và thường không tính vào các chế độ gắn với lương ghi hợp đồng.