Nhắc khách thanh toán khi làm tự do nên đi theo ba mức: nhắc nhẹ trước hoặc ngay ngày đến hạn, nhắc rõ kèm số tiền và chứng từ khi trễ khoảng một tuần, rồi thông báo dứt khoát về việc tạm dừng công việc khi trễ lâu hơn. Mỗi tin chỉ một mục đích, có số tiền, mốc thời gian và cách thanh toán; không trách móc, không kể khổ.
Phần dưới bắt đầu bằng việc kiểm tra phần mình đã đủ chưa, vì không ít lần khách chậm trả là do thiếu hoá đơn hoặc chưa nghiệm thu. Sau đó là bảng ba mức, ba mẫu tin theo tình huống giả định, cách đề xuất chia đợt khi khách khó khăn, những chỗ hay sai, và cách viết điều khoản để lần sau ít phải nhắc. Khi khoản tiền lớn và khách từ chối trả, bạn nên hỏi luật sư thay vì tự xử lý theo các mẫu này.
Trước khi nhắc: kiểm tra phần việc của mình
Nhiều khoản tiền chậm không phải vì khách cố tình, mà vì một khâu giấy tờ còn treo. Rà nhanh năm điểm trước khi gửi tin đầu tiên:
- Sản phẩm đã giao đúng phạm vi và số lần sửa đã thoả thuận chưa, khách đã xác nhận nghiệm thu bằng chữ chưa.
- Bạn đã gửi đề nghị thanh toán hoặc hoá đơn, chứng từ mà kế toán bên khách cần chưa, đúng thông tin đơn vị chưa.
- Thông tin tài khoản nhận tiền đã gửi đầy đủ, đúng tên chủ tài khoản chưa.
- Hạn thanh toán trong hợp đồng hoặc tin nhắn thoả thuận là ngày nào, tính từ lúc giao hay lúc nghiệm thu.
- Người bạn làm việc hằng ngày có phải người duyệt chi không, hay tiền phải qua kế toán, giám đốc.
Nếu thiếu một trong các điểm trên, tin nhắn đầu tiên của bạn nên là bổ sung chỗ thiếu, không phải nhắc tiền. Nhắc tiền khi chính mình còn nợ một tờ đề nghị thanh toán khiến bạn mất thế trong các lần nhắc sau.
Điểm cuối thường bị bỏ qua: người đặt việc ưng sản phẩm nhưng không cầm tiền. Hỏi họ tên và cách liên hệ của người làm thanh toán, rồi gửi chứng từ cho cả hai.
Ba mức nhắc theo mốc trễ
Mốc thời gian dưới đây chỉ là gợi ý, bạn điều chỉnh theo thoả thuận và mối quan hệ với từng khách.
| Mức | Khi nào | Giọng | Kênh |
|---|---|---|---|
| Nhắc nhẹ | Một hai ngày trước hạn hoặc đúng ngày đến hạn | Thân thiện, như thông báo | Kênh hai bên hay trao đổi |
| Nhắc rõ | Trễ khoảng một tuần | Lịch sự, cụ thể, có chứng từ | Email kèm tin nhắn báo đã gửi email |
| Dứt khoát | Trễ hai đến bốn tuần, đã nhắc mà không có phản hồi rõ | Bình tĩnh, nêu hệ quả | Email, đồng gửi người duyệt chi nếu biết |
| Sau mức ba | Vẫn không có phản hồi | Không nhắn thêm liên tục | Tìm tư vấn pháp lý nếu khoản tiền đáng kể |
Giữa hai mức, đừng nhắn dồn mỗi ngày một tin. Tin nhắn liên tục làm khách thấy bị ép và dễ im lặng hơn là trả tiền. Mỗi mức một tin, chờ đủ thời gian rồi mới lên mức kế tiếp.
Mẫu mức một: nhắc nhẹ khi đến hạn
Tình huống giả định: Huy, dựng video tự do ở Cần Thơ, làm cho một cửa hàng nội thất bộ ba video giới thiệu sản phẩm. Hợp đồng ghi khách thanh toán phần còn lại trong vòng bảy ngày sau nghiệm thu. Hôm nay là ngày thứ bảy, Huy chưa nhận được tiền.
Chị Vân ơi, em chào chị. Em nhắn để nhắc là hôm nay đến hạn thanh toán phần còn lại cho bộ ba video, ví dụ 6 triệu đồng, theo đề nghị thanh toán em gửi hôm thứ Hai. Nếu chị cần em gửi lại chứng từ hay thông tin tài khoản thì chị báo em nhé. Em cảm ơn chị, chúc cửa hàng tuần này đông khách ạ.
Tin mức một có ba thứ: số tiền, căn cứ là đề nghị thanh toán đã gửi, và lời đề nghị giúp. Không có chữ "chậm", "quá hạn" hay "mong chị sớm". Đọc lên giống một lời nhắc lịch hẹn. Phần lớn khách sẽ trả trong vài ngày sau tin này, vì nhiều khi họ chỉ quên.
Gửi tin vào buổi sáng, giờ làm việc. Tin nhắn đòi tiền gửi lúc mười giờ tối, dù lời lẽ nhẹ, vẫn tạo cảm giác bị làm phiền ngoài giờ.
Mẫu mức hai: nhắc rõ khi trễ một tuần
Một tuần sau, Huy chưa nhận được tiền và chị Vân chỉ trả lời "ok em". Huy gửi email, kèm một tin nhắn ngắn báo đã gửi.
Tiêu đề: Đề nghị thanh toán bộ ba video sản phẩm – đã quá hạn bảy ngày
Em chào chị Vân,
Theo hợp đồng ký ngày mười tháng trước, phần thanh toán còn lại ví dụ 6 triệu đồng đến hạn ngày hai mươi lăm. Đến hôm nay em chưa nhận được khoản này. Em gửi lại kèm theo đề nghị thanh toán, biên bản nghiệm thu chị đã xác nhận, và thông tin tài khoản.
Chị giúp em kiểm tra và cho em biết ngày dự kiến chuyển khoản được không ạ? Nếu bên mình có vướng mắc gì về chứng từ, em sẵn sàng bổ sung ngay.
Em cảm ơn chị,
Trần Huy
Điểm then chốt của mức hai là câu hỏi cuối: xin một ngày dự kiến. Câu hỏi có đáp án cụ thể buộc người nhận phải trả lời bằng một mốc, thay vì một chữ "ok". Khi khách đưa mốc, bạn có cơ sở nhắc lại nếu mốc đó trôi.
Đính kèm đủ chứng từ trong một thư giúp người nhận chuyển thẳng cho kế toán mà không phải hỏi lại bạn. Đặt tên tệp rõ ràng theo dự án và ngày để kế toán dễ lưu.
Mẫu mức ba: dứt khoát và nêu hệ quả
Hai tuần nữa trôi qua, khách hẹn hai lần đều không chuyển. Huy còn đang làm đợt video thứ hai cho cửa hàng. Đây là lúc nói rõ hệ quả, nhưng vẫn giữ giọng bình tĩnh.
Em chào chị Vân,
Khoản thanh toán ví dụ 6 triệu đồng cho bộ ba video đã quá hạn ba tuần, sau hai lần chị hẹn chuyển khoản. Em hiểu cửa hàng có thể đang có việc gấp, nhưng em cũng cần dòng tiền để tiếp tục công việc.
Em xin phép tạm dừng đợt video thứ hai từ thứ Hai tới cho đến khi nhận được khoản trên. Nếu chị cần chia làm hai đợt, em sẵn sàng trao đổi; chị chỉ cần xác nhận lịch chuyển cụ thể bằng tin nhắn.
Em cảm ơn chị,
Trần Huy
Thư mức ba có hệ quả rõ ràng mà bạn thật sự sẽ làm, có ngày áp dụng, và vẫn mở một lối ra. Đừng viết hệ quả bạn không định làm, ví dụ dọa đăng lên mạng hay báo cơ quan này cơ quan kia; lời doạ không thực hiện làm mất uy tín của mọi tin nhắn sau.
Việc tạm dừng nên dựa trên điều khoản đã thoả thuận trong hợp đồng hoặc tin nhắn xác nhận. Nếu hợp đồng ghi khác, hãy đọc lại trước khi gửi.
Khi khách khó khăn thật: đề xuất chia đợt
Đề xuất trước khi khách xin. Nếu bạn biết khách đang kẹt tiền, chủ động đưa phương án chia hai hoặc ba đợt giúp khách giữ thể diện và giúp bạn nhận được tiền sớm hơn chờ một khoản trọn.
Mỗi đợt có ngày và số tiền. Viết thành danh sách: đợt một ngày nào bao nhiêu, đợt hai ngày nào bao nhiêu. Xin khách trả lời "đồng ý" bằng chữ ngay dưới tin nhắn đó.
Không nhận việc mới trước khi xong đợt cuối. Có thể vẫn làm việc đang dở nếu đợt một đã vào, nhưng đặt điều kiện cho việc mới: thanh toán xong khoản cũ, hoặc đặt cọc cao hơn.
Biết khi nào nên dừng hợp tác. Khách hẹn chia đợt rồi trễ cả đợt chia là tín hiệu rõ. Hoàn tất khoản đang có rồi nói lời chia tay lịch sự, thay vì tiếp tục làm và tiếp tục nhắc.
Những chỗ hay sai khi nhắc tiền
Kể khổ thay vì nêu căn cứ. "Tháng này em kẹt quá" đẩy chuyện thanh toán sang lòng thương. Khách có thể thông cảm nhưng không thấy mình có nghĩa vụ. Căn cứ là hợp đồng, nghiệm thu, hạn trả; nhắc những thứ đó là đủ.
Nhắc trong nhóm chat chung. Đòi tiền trước mặt đồng nghiệp của khách làm họ mất mặt và dễ phản ứng ngược. Luôn nhắn riêng cho người phụ trách.
Mỗi lần nhắc một số tiền khác. Kiểm tra con số một lần, ghi rõ đã trừ khoản cọc hay chưa, rồi giữ nguyên trong mọi tin. Số tiền đổi qua mỗi tin khiến kế toán bên khách phải đối chiếu lại từ đầu.
Vừa nhắc tiền vừa nhận thêm việc. Khách đặt thêm việc khi khoản cũ còn treo, bạn nhận vì sợ mất khách. Lúc đó khoản nợ chỉ lớn thêm. Trả lời: "Em rất vui làm tiếp, mình chốt khoản cũ xong là em bắt tay ngay."
Phòng từ đầu cho lần sau
Cách ít phải nhắc tiền nhất là thoả thuận rõ từ trước khi làm. Với khách mới, đặt các điểm sau vào hợp đồng hoặc ít nhất vào một tin nhắn xác nhận được khách trả lời đồng ý:
- Đặt cọc trước khi bắt đầu, tỷ lệ tuỳ quy mô dự án, ví dụ ba mươi đến năm mươi phần trăm.
- Chia thanh toán theo mốc giao việc thay vì trả trọn khi kết thúc.
- Ghi hạn thanh toán tính từ ngày nghiệm thu, và cách nghiệm thu: khách không phản hồi trong một số ngày thì coi như đã nghiệm thu.
- Ghi rõ việc tạm dừng công việc nếu thanh toán trễ quá một số ngày.
- Hỏi trước khách cần chứng từ gì để chuẩn bị từ đầu.
- Giao bản hoàn chỉnh không có dấu mờ sau khi nhận đủ tiền, trước đó giao bản xem thử.
Không phải khách nào cũng đồng ý mọi điểm, nhưng việc bạn đề cập từ đầu đã giúp khách hiểu bạn làm việc nghiêm túc. Những vấn đề về thuế thu nhập từ các khoản thanh toán, bạn hỏi cơ quan thuế hoặc người làm kế toán để làm đúng.
Câu hỏi thường gặp
Nhắc tiền khách quen có làm mất lòng không?
Một tin nhắn lịch sự có số tiền và chứng từ rõ ràng hiếm khi làm mất lòng. Khách quen đôi khi chậm vì nghĩ bạn dễ tính; nhắc đúng hạn ngay từ lần đầu giúp quan hệ rõ ràng hơn về lâu dài.
Có nên tính phí trễ hạn không?
Chỉ nên áp dụng nếu đã thoả thuận trong hợp đồng từ đầu. Đột ngột tính phí trễ hạn khi chưa từng nói trước dễ gây tranh cãi và ít khi đòi được. Lần sau, đưa điều khoản này vào hợp đồng nếu thấy cần.
Khách im lặng hoàn toàn thì làm gì tiếp?
Gửi một email cuối có tóm tắt khoản nợ và chứng từ, sau đó ngừng nhắn liên tục. Nếu khoản tiền đáng kể, tìm tư vấn pháp lý để biết lựa chọn phù hợp. Giữ lại toàn bộ tin nhắn và hợp đồng làm căn cứ.
Có nên giữ lại tệp gốc cho đến khi được thanh toán không?
Nếu đã thoả thuận từ đầu, giao bản xem thử trước và bản hoàn chỉnh sau khi thanh toán là cách phổ biến. Nếu chưa thoả thuận mà tự ý giữ lại, khách có thể thấy bị ép, nên ghi rõ điều này vào hợp đồng cho các dự án sau.
Nhắc qua tin nhắn hay qua email thì tốt hơn?
Mức nhắc nhẹ dùng kênh hai bên hay trao đổi. Từ mức thứ hai trở đi nên dùng email kèm chứng từ để có văn bản rõ ràng, rồi nhắn thêm một câu báo khách đã có email.
Khách đòi giảm giá sau khi đã nghiệm thu thì nói sao?
Nhắc lại lịch sự rằng giá đã thống nhất và khách đã xác nhận nghiệm thu. Nếu khách có lý do chính đáng về chất lượng, đề nghị sửa trong phạm vi đã thoả thuận thay vì giảm tiền; còn quyết định giảm hay không là của bạn.