Thời gian thử việc và lương thử việc đều thương lượng được, miễn là nằm trong khung Bộ luật Lao động 2019: thử việc không quá 180 ngày với người quản lý doanh nghiệp, 60 ngày với việc cần trình độ cao đẳng trở lên, 30 ngày với việc cần trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ, 6 ngày làm việc với việc khác; lương thử việc ít nhất bằng 85% lương của công việc đó. Trong khung ấy, bạn có thể xin thử việc ngắn hơn, lương thử việc cao hơn mức sàn, hoặc tiêu chí đánh giá rõ hơn.
Bài này giúp bạn đọc điều khoản thử việc trong thư mời, biết đề nghị nào hợp lý, câu nói mẫu, và những điều không nên làm. Ví dụ là Thảo, kỹ thuật viên xét nghiệm có bằng cao đẳng ở Cần Thơ, được mời làm ở một phòng khám tư với thời gian thử việc ghi trong thư là ba tháng.
Khung luật cần nhớ trước khi bàn
Các con số dưới đây là mức trần thời gian và mức sàn lương theo Bộ luật Lao động 2019. Văn bản có thể được sửa đổi, hướng dẫn thêm, nên khi có điểm phân vân, hãy tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan lao động.
| Loại công việc | Thời gian thử việc tối đa |
|---|---|
| Người quản lý doanh nghiệp | 180 ngày |
| Việc cần chuyên môn, kỹ thuật trình độ cao đẳng trở lên | 60 ngày |
| Việc cần trình độ trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ | 30 ngày |
| Công việc khác | 6 ngày làm việc |
Lương thử việc do hai bên thoả thuận nhưng ít nhất bằng 85% mức lương của chính công việc đó. Nghĩa là 85% là mức sàn, không phải mức bắt buộc; công ty có thể trả 90% hay 100% nếu hai bên đồng ý. Thảo đối chiếu: công việc của cô cần bằng cao đẳng, nên thời gian thử việc tối đa là 60 ngày. Thư mời ghi ba tháng, tức dài hơn mức trần. Đây không phải chỗ để mặc cả mà là chỗ để hỏi lại cho đúng, một cách nhẹ nhàng, vì nhiều khi chỉ là thư mời dùng mẫu cũ. Cũng cần nhớ: thời gian thử việc tính theo ngày, nên ba tháng và sáu mươi ngày là hai con số khác nhau.
Đọc điều khoản thử việc trong thư mời
Trước khi đề nghị gì, đọc kỹ điều khoản thử việc và ghi lại những dòng sau. Thiếu dòng nào thì hỏi.
- Thời gian thử việc ghi bằng ngày hay bằng tháng, bắt đầu và kết thúc khi nào.
- Lương thử việc ghi bằng con số hay bằng phần trăm, phần trăm đó tính trên lương nào: lương cơ bản hay tổng thu nhập.
- Trong thời gian thử việc có được phụ cấp, thưởng, hỗ trợ đi lại như nhân viên chính thức không.
- Tiêu chí đánh giá cuối thử việc là gì, ai đánh giá, thông báo kết quả bằng cách nào.
- Thử việc đạt thì ký hợp đồng lao động loại gì, mức lương chính thức có ghi sẵn chưa.
- Thử việc có được ký bằng hợp đồng thử việc riêng hay ghi trong hợp đồng lao động.
Dòng thứ hai là chỗ hay hiểu lệch. Có thư mời ghi "lương thử việc 85%" nhưng không nói 85% của gì. Nếu là 85% lương cơ bản còn các khoản phụ cấp bị cắt hết, số thực nhận có thể thấp hơn nhiều so với bạn nghĩ. Hỏi để hai bên cùng hiểu một con số, trước khi bàn nên tăng hay không.
Bốn đề nghị hợp lý bạn có thể đưa ra
Rút ngắn thời gian thử việc. Nếu bạn đã làm đúng việc này nhiều năm, hoặc từng thực tập ở chính nơi đó, việc thử việc dài không còn nhiều ý nghĩa. Bạn có thể xin thử việc ngắn hơn mức công ty đề xuất, kèm bằng chứng năng lực.
Lương thử việc cao hơn mức sàn. Đặc biệt khi bạn rời một công việc ổn định để chuyển sang, nhận lương thử việc 85% có thể làm thu nhập tụt trong hai tháng. Xin 90% hoặc 100% với lý do này là chính đáng.
Giữ phụ cấp trong thời gian thử việc. Phụ cấp đi lại, ăn trưa phục vụ đúng việc đi làm, dù thử việc hay chính thức bạn vẫn đi lại và ăn trưa như nhau. Đề nghị giữ các khoản này thường dễ được hơn tăng phần trăm lương.
Tiêu chí đánh giá rõ bằng chữ. Đề nghị này không tốn tiền của công ty nhưng bảo vệ bạn nhiều nhất. Có tiêu chí rõ thì cuối kỳ khó có chuyện "chưa phù hợp" mơ hồ.
Câu nói mẫu cho từng đề nghị
Với điểm thời gian vượt mức trần, Thảo không nói "công ty sai luật". Cô viết: "Dạ, em thấy thư mời ghi thời gian thử việc ba tháng. Theo em tìm hiểu, công việc cần trình độ cao đẳng thì thời gian thử việc tối đa là 60 ngày. Anh/chị kiểm tra giúp em, nếu đúng vậy mình điều chỉnh lại trong hợp đồng được không ạ?" Câu này cho bên kia một lối ra đẹp: sửa lại mẫu, không ai mất mặt.
Với điểm lương thử việc, cô nói: "Em đang làm chính thức ở chỗ cũ, nếu chuyển sang mà nhận 85% trong hai tháng thì thu nhập của em giảm khá nhiều. Em mong được nhận 100% lương trong thời gian thử việc. Nếu phòng khám chưa thể, em xin giữ ít nhất phụ cấp ăn trưa và đi lại như nhân viên chính thức." Có một đề nghị chính và một đề nghị lùi, người nghe dễ chọn.
Với tiêu chí đánh giá: "Em xin anh/chị cho em biết tiêu chí đánh giá cuối thử việc, ví dụ số mẫu xử lý mỗi ca, tỉ lệ sai sót, để em nắm rõ ngay từ tuần đầu ạ." Câu này nghe như một người muốn làm tốt, đúng là như vậy.
Một lưu ý về giọng: cả ba câu đều mở bằng "dạ, em thấy" hoặc "em mong", không mở bằng "theo luật thì". Người tuyển dụng ở phòng khám nhỏ thường kiêm nhiều việc, dùng mẫu thư có sẵn, và không thích bị bắt lỗi ngay từ lần gặp đầu. Bạn được điều mình cần nhanh hơn khi để họ tự sửa. Nếu nói qua điện thoại, sau cuộc gọi hãy gửi một tin nhắn tóm tắt ba điểm vừa đề nghị, để người nhận chuyển nguyên văn cho người có quyền quyết, thay vì kể lại theo trí nhớ và làm lệch ý bạn.
Đề nghị nào nên, đề nghị nào nên bỏ
Không phải mọi đề nghị đều có lợi. Bảng dưới đây so cái được và cái mất của từng loại.
| Đề nghị | Khi nào nên | Khi nào nên bỏ |
|---|---|---|
| Rút ngắn thử việc | Đã làm đúng việc này nhiều năm, có người giới thiệu từ bên trong | Bạn đổi ngành, thật sự cần thời gian làm quen |
| Lương thử việc 100% | Rời việc chính thức, có kinh nghiệm cùng việc | Mới ra trường, công ty đã trả trên mức sàn |
| Giữ phụ cấp | Phụ cấp gắn với việc đi lại, ăn ở thực tế | Phụ cấp gắn với kết quả, chức vụ chưa có |
| Bỏ hẳn thử việc | Hiếm, chỉ khi quay lại chỗ cũ hoặc được mời đích danh | Hầu hết trường hợp còn lại; dễ bị coi là đòi hỏi quá |
Thảo chọn hai đề nghị: điều chỉnh thời gian về đúng khung và giữ phụ cấp. Cô bỏ ý xin 100% lương vì phòng khám đã trả 90%, cao hơn mức sàn, và cô muốn giữ thiện chí cho lần xét lương sau.
Trong thời gian thử việc: giữ bằng chứng để chốt cho đẹp
Thương lượng không dừng ở lúc ký. Cách tốt nhất để thử việc kết thúc đúng hạn với mức lương chính thức như đã hứa là tự ghi lại công việc mình làm theo đúng các tiêu chí đã thống nhất. Thảo lập một bảng nhỏ trong sổ tay: mỗi tuần ghi số mẫu cô xử lý, số lần phải làm lại, những việc ngoài mô tả cô đã nhận thêm, và lời nhận xét của trưởng khoa nếu có.
Khoảng một tuần trước khi hết thử việc, cô chủ động xin một buổi trao đổi ngắn: "Dạ, em còn một tuần nữa là hết thời gian thử việc. Em xin mười lăm phút để mình cùng xem lại kết quả theo các tiêu chí đã thống nhất, và em cũng muốn biết anh/chị cần em cải thiện thêm điều gì ạ." Câu này đẩy việc đánh giá lên đúng lịch, không để trôi sang tháng sau trong khi bạn vẫn hưởng lương thử việc.
Nếu kết quả đạt, đề nghị gửi văn bản xác nhận và hợp đồng chính thức ngay, đối chiếu mức lương chính thức với thư mời. Nếu kết quả chưa đạt, hỏi cụ thể tiêu chí nào chưa đạt và vì sao, ghi lại câu trả lời. Có những điểm phân vân về quyền lợi lúc này, hãy hỏi công đoàn, cơ quan lao động hoặc luật sư thay vì tự kết luận.
Những điều không nên làm khi bàn về thử việc
Một vài cách làm tưởng là cứng rắn nhưng lại làm bạn bất lợi, thậm chí mất lời mời.
- Đọc điều luật như đọc lệnh cho người tuyển dụng. Nêu thông tin, đề nghị kiểm tra, để họ tự điều chỉnh.
- Đồng ý miệng rồi ký hợp đồng có thời gian thử việc khác. Lúc ký là lúc dò lại, không phải lúc tin vào trí nhớ.
- Nhận thử việc không có văn bản nào. Thử việc cũng cần được ghi lại, dù trong hợp đồng thử việc hay trong hợp đồng lao động.
- Ký nhiều lần thử việc liên tiếp cho cùng một công việc. Nếu bị đề nghị "thử việc thêm một đợt nữa", hãy hỏi lại cơ quan lao động hoặc luật sư về quy định hiện hành trước khi đồng ý.
- Tranh luận về luật khi chưa chắc. Không chắc thì hỏi lại công đoàn, cơ quan lao động hoặc luật sư, đừng khẳng định theo bài đọc trên mạng.
Việc bạn muốn là một thời gian thử việc công bằng, rõ ràng, không phải thắng một cuộc tranh luận pháp lý ngay từ trước ngày đầu đi làm.
Câu hỏi thường gặp
Lương thử việc 85% là tính trên lương nào?
Luật quy định lương thử việc ít nhất bằng 85% mức lương của công việc đó. Trong thực tế, bạn nên hỏi rõ thư mời đang tính trên lương cơ bản hay tổng thu nhập, các khoản phụ cấp có được giữ không, để biết số tiền thực nhận trong thời gian thử việc.
Có xin thử việc ngắn hơn mức công ty đề xuất được không?
Được, nếu bạn có lý do như đã làm đúng việc này nhiều năm hoặc từng thực tập tại đó. Thời gian thử việc do hai bên thoả thuận trong khung luật, công ty có quyền đồng ý hoặc không, nhưng đề nghị có bằng chứng thường được cân nhắc.
Thư mời ghi thời gian thử việc dài hơn mức tối đa thì làm gì?
Hỏi lại lịch sự, nêu thông tin bạn biết và đề nghị kiểm tra. Nhiều trường hợp chỉ là dùng mẫu cũ. Nếu bên kia vẫn giữ, bạn có thể hỏi cơ quan lao động hoặc luật sư để biết cách xử lý phù hợp trước khi ký.
Đang thử việc mà công ty muốn kéo dài thêm thì có phải đồng ý không?
Bạn không bắt buộc phải đồng ý ngay. Hãy hỏi lý do cụ thể, tiêu chí còn thiếu, và đối chiếu với quy định hiện hành về thử việc. Có phân vân thì hỏi công đoàn, cơ quan lao động hoặc luật sư trước khi ký thêm văn bản nào.
Thử việc có được đóng bảo hiểm xã hội không?
Điều này phụ thuộc hình thức ký kết và quy định hiện hành, vốn có thể thay đổi. Bạn nên hỏi bộ phận nhân sự hình thức ký thử việc là gì, rồi tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi làm việc để biết chắc.
Công việc phổ thông có thử việc một tháng có đúng không?
Với công việc không thuộc nhóm cần trình độ trung cấp, cao đẳng hoặc người quản lý doanh nghiệp, mức tối đa theo Bộ luật Lao động 2019 là 6 ngày làm việc. Nếu thư mời ghi dài hơn, hãy hỏi lại xem công việc được xếp vào nhóm nào.