Khi công ty báo cắt thưởng hoặc đề nghị giảm lương vì khó khăn, trước hết hãy phân biệt hai việc: thưởng thường phụ thuộc quy chế thưởng và kết quả kinh doanh, còn lương ghi trong hợp đồng thì muốn thay đổi thường phải có thoả thuận của hai bên. Sau đó hỏi rõ mức giảm, thời hạn, mốc khôi phục, và thương lượng những điều đổi lại như giảm giờ, thêm ngày nghỉ hoặc cam kết bằng văn bản.
Đây là tình huống khó vì nó không có kẻ xấu rõ ràng. Công ty có thể khó khăn thật, và việc từ chối thẳng có thể khiến bạn lo cho chỗ làm của mình. Nhưng đồng ý mà không hỏi gì thì một khoản giảm "tạm thời" rất dễ thành vĩnh viễn. Bài này giúp bạn hỏi đúng, đề nghị đúng, và biết khi nào cần người có chuyên môn.
Tình huống mẫu: phòng kỹ thuật của anh Tuấn và cuộc họp sáng thứ Hai
Anh Tuấn là kỹ sư bảo trì máy ở một công ty sản xuất bao bì tại Đồng Nai. Sáng thứ Hai, giám đốc họp toàn công ty: đơn hàng xuất khẩu giảm mạnh, công ty sẽ không chi thưởng giữa năm, và đề nghị khối văn phòng cùng khối kỹ thuật giảm một phần lương trong ba tháng. Cuối buổi, phòng nhân sự phát mẫu phụ lục hợp đồng, đề nghị ký trong tuần.
Không khí trong phòng nặng nề. Một số người ký ngay vì sợ mất việc. Một số người bàn tán sẽ nghỉ. Anh Tuấn thì muốn ở lại, công ty từng đối xử tốt với anh, nhưng anh cũng đang trả góp nhà và không chắc ba tháng có thật là ba tháng.
Điều anh Tuấn cần không phải là quyết định ký hay không ký ngay trong buổi họp, mà là có đủ thông tin để quyết định. Mẫu phụ lục là văn bản, và văn bản thì đọc được, hỏi được, đề nghị sửa được. Việc đầu tiên là đọc kỹ mẫu đó và tách nó thành từng phần: giảm bao nhiêu, giảm khoản nào, trong bao lâu, và điều gì xảy ra sau mốc đó. Khi đã tách được như vậy, câu hỏi cần đặt và điều cần đề nghị sẽ hiện ra khá rõ.
Thưởng và lương: khác nhau ở đâu khi công ty muốn cắt
Hai khoản này hay bị gộp chung trong lời thông báo, nhưng tính chất khác nhau. Hiểu khác biệt giúp bạn biết mình đang thương lượng về điều gì.
| Khoản | Thường dựa vào | Khi công ty muốn cắt hoặc giảm | Bạn nên làm gì |
|---|---|---|---|
| Thưởng theo kết quả, thưởng giữa năm, cuối năm | Quy chế thưởng, kết quả kinh doanh | Thường nằm trong quyền quyết định của công ty theo quy chế | Xin xem quy chế, hỏi tiêu chí và khi nào xét lại |
| Lương ghi trong hợp đồng | Hợp đồng lao động, phụ lục | Thay đổi thường cần thoả thuận hai bên, ghi bằng phụ lục | Đọc kỹ phụ lục, hỏi thời hạn, thương lượng điều kiện |
| Phụ cấp cố định ghi trong hợp đồng | Hợp đồng, quy chế | Tương tự lương nếu được ghi cố định | Hỏi phụ cấp nào bị ảnh hưởng, vì sao |
| Thưởng đã ghi cam kết cụ thể trong hợp đồng | Điều khoản hợp đồng | Cần xem kỹ điều khoản, có thể khác thưởng theo quy chế | Hỏi người có chuyên môn nếu số tiền đáng kể |
Bảng trên chỉ là nguyên tắc chung. Các quy định cụ thể về sửa đổi hợp đồng, về thưởng và về các trường hợp đặc biệt như ngừng việc nên tra văn bản hiện hành, hỏi công đoàn hoặc cơ quan quản lý lao động.
Những câu hỏi nên đặt trước khi ký
Đừng hỏi "có bắt buộc không" ngay từ đầu, vì nó đẩy câu chuyện về thế đối đầu. Hãy hỏi những câu giúp bạn hiểu đề nghị thật sự là gì.
- Giảm khoản nào: lương cơ bản, phụ cấp, hay tổng thu nhập? Giảm theo tỷ lệ hay một khoản cố định?
- Áp dụng từ kỳ lương nào đến kỳ lương nào? Ngày kết thúc có ghi trong phụ lục không?
- Sau thời hạn, lương tự động trở về mức cũ, hay phải ký thêm một phụ lục khác?
- Khoản giảm có ảnh hưởng đến cách tính bảo hiểm, ngày phép, các khoản khác tính theo lương không?
- Có áp dụng cho cả ban lãnh đạo không, và theo mức nào?
- Nếu tình hình tốt lên sớm, có khôi phục sớm không? Có bù lại phần đã giảm không?
- Nếu mình chưa đồng ý ký phụ lục thì công ty dự định xử lý thế nào?
Câu hỏi về bảo hiểm và các khoản tính theo lương rất hay bị bỏ qua. Một khoản giảm lương ghi trong hợp đồng có thể kéo theo thay đổi ở những khoản khác mà bạn không nghĩ tới. Nếu chưa rõ, hãy hỏi phòng nhân sự trả lời bằng văn bản, hoặc hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội.
Những điều có thể đề nghị đổi lại
Mốc kết thúc và khôi phục ghi rõ. Đây là điều quan trọng nhất. "Trong ba tháng, từ kỳ lương tháng Sáu đến hết kỳ lương tháng Tám, sau đó tự động trở lại mức trong hợp đồng" khác hẳn "trong thời gian công ty khó khăn".
Giảm giờ làm tương ứng. Nếu lương giảm, đề nghị giảm giờ hoặc thêm ngày nghỉ tương ứng. Ví dụ "em đồng ý giảm, và đề nghị được nghỉ thêm một buổi chiều mỗi tuần trong thời gian đó".
Làm từ xa hoặc lịch linh hoạt. Một số vị trí có thể đổi bằng sự linh hoạt, giúp bạn tiết kiệm chi phí đi lại hoặc nhận thêm việc ngoài, nếu hợp đồng cho phép.
Cam kết bù lại khi tình hình tốt lên. Đề nghị một điều khoản bù lại một phần khi công ty đạt mức doanh thu nhất định. Không phải công ty nào cũng đồng ý, nhưng đề nghị thì không mất gì.
Ưu tiên khi xét tăng lương sau đó. Ghi nhận rằng bạn đã chia sẻ khó khăn, và đề nghị được ưu tiên xét lại thu nhập khi tình hình ổn định.
Thông tin định kỳ. Đề nghị công ty cập nhật tình hình mỗi tháng, để người lao động không phải đoán qua tin đồn.
Câu nói mẫu khi trao đổi với phòng nhân sự
Mở đầu bằng sự chia sẻ, rồi đến câu hỏi cụ thể: "Dạ em hiểu công ty đang khó khăn và em muốn cùng công ty vượt qua giai đoạn này. Trước khi ký, em xin hỏi rõ vài điểm để em tính toán cho gia đình: thời hạn giảm đến kỳ lương nào, sau đó lương có tự trở lại mức cũ không, và có ảnh hưởng đến bảo hiểm không ạ?"
Khi đề nghị điều đổi lại: "Dạ em sẵn sàng ký nếu phụ lục ghi rõ ngày kết thúc và mức lương trở lại sau ngày đó. Em cũng đề nghị trong thời gian này được nghỉ thêm chiều thứ Sáu, vì phần việc bảo trì giai đoạn ít đơn hàng cũng giảm."
Khi bạn chưa thể đồng ý: "Dạ với hoàn cảnh hiện tại của em, mức giảm này ảnh hưởng nhiều đến khoản trả góp. Em xin thêm vài ngày để cân nhắc, và nếu được, em mong được trao đổi về một mức giảm thấp hơn hoặc thời gian ngắn hơn."
Tránh nói "em không ký đâu, công ty làm vậy là sai luật" ngay trong buổi trao đổi. Nếu bạn thật sự nghĩ có vi phạm, hãy hỏi công đoàn hoặc người có chuyên môn trước, rồi mới quyết định cách phản hồi.
Khi đồng nghiệp đã ký hết, chỉ mình còn băn khoăn
Đến giữa tuần, phần lớn phòng anh Tuấn đã ký. Người còn lại bắt đầu thấy mình lạc lõng, như thể đang làm khó công ty trong lúc ai cũng chia sẻ. Đây là áp lực rất thật, và nó khiến nhiều người ký mà chưa hỏi được câu nào.
Hãy nhớ rằng việc người khác ký không trả lời được những câu hỏi về hoàn cảnh của bạn. Mỗi người có khoản chi khác nhau, mức chịu đựng khác nhau. Hỏi cho rõ trước khi ký không phải là không chia sẻ; nó chỉ là cách bạn đồng ý với một điều mình hiểu. Nhiều khi chính những câu hỏi của người ký sau lại giúp công ty bổ sung các điểm còn thiếu trong phụ lục, có lợi cho cả những người đã ký trước.
Một cách làm nhẹ nhàng là gửi câu hỏi bằng email cho phòng nhân sự, viết như một người muốn hiểu rõ: "Dạ em đã đọc mẫu phụ lục và ủng hộ chủ trương chung của công ty. Em xin hỏi thêm ba điểm để yên tâm ký: ngày kết thúc cụ thể, việc khôi phục mức lương sau ngày đó, và ảnh hưởng đến bảo hiểm." Một email như vậy khó làm ai phật lòng, và nó cho phòng nhân sự thời gian trả lời chính xác.
Nếu câu trả lời đến chậm, bạn có thể xin dời hạn ký vài ngày cho đến khi có câu trả lời, thay vì ký trước rồi hỏi sau.
Tự tính trước khi quyết định
Một quyết định bình tĩnh cần vài con số của chính bạn. Dành một buổi tối làm các bước sau.
- Tính thu nhập thực nhận mỗi tháng sau khi giảm, theo mẫu phụ lục.
- Liệt kê các khoản chi cố định không thể cắt: nhà, trả góp, học phí của con, chi phí y tế.
- Tính số tháng bạn chịu được với mức mới, kể cả khi thời hạn bị kéo dài gấp đôi.
- So với phương án tìm việc khác: thời gian tìm việc dự kiến, rủi ro khi đang ở thị trường khó.
- Viết ra điều tối thiểu bạn cần trong phụ lục để đồng ý ký.
Bước tính khi thời hạn bị kéo dài gấp đôi là bài kiểm tra thực tế. Nếu bạn chỉ chịu được đúng ba tháng mà không hơn một ngày, thì mốc khôi phục ghi rõ trong phụ lục là điều kiện bắt buộc, không phải điều nên có.
Nếu sau khi tính bạn thấy không thể đồng ý, hãy nói sớm và nói rõ, thay vì ký rồi âm thầm tìm chỗ khác. Nói thẳng giúp công ty có thông tin để sắp xếp, và giữ uy tín cho bạn.
Câu hỏi thường gặp
Công ty có được tự ý giảm lương không?
Lương là nội dung của hợp đồng lao động, nên việc thay đổi lương thường cần sự thoả thuận của hai bên, thường bằng phụ lục. Các trường hợp đặc biệt nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi công đoàn, cơ quan quản lý lao động, luật sư.
Thưởng bị cắt có đòi được không?
Tuỳ cách thưởng được quy định. Thưởng theo quy chế và kết quả kinh doanh thường phụ thuộc quyết định của công ty theo quy chế. Thưởng đã ghi cam kết cụ thể trong hợp đồng thì cần xem kỹ điều khoản và hỏi người có chuyên môn.
Không ký phụ lục giảm lương thì có bị cho nghỉ không?
Việc chấm dứt hợp đồng phải theo các căn cứ pháp luật quy định, không phải chỉ vì không ký phụ lục. Trường hợp cụ thể của bạn nên hỏi công đoàn, cơ quan quản lý lao động hoặc luật sư trước khi quyết định.
Giảm lương có làm giảm tiền đóng bảo hiểm không?
Có thể, nếu khoản giảm thuộc phần tiền lương dùng làm căn cứ đóng bảo hiểm. Hãy hỏi phòng nhân sự trả lời rõ bằng văn bản, hoặc hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội để biết ảnh hưởng đến quyền lợi lâu dài.
Nên thương lượng một mình hay cùng cả phòng?
Những câu hỏi chung như thời hạn, mốc khôi phục nên hỏi qua đại diện hoặc công đoàn để có câu trả lời cho mọi người. Những đề nghị đổi lại theo hoàn cảnh riêng như giảm giờ, làm từ xa thì nên trao đổi riêng.
Đã ký giảm lương ba tháng, đến hạn công ty không khôi phục thì làm gì?
Mang phụ lục ra đối chiếu, hỏi phòng nhân sự bằng email. Nếu phụ lục ghi rõ ngày kết thúc mà công ty vẫn không trả mức cũ, hãy hỏi công đoàn, cơ quan quản lý lao động hoặc luật sư.