Khi bị giao việc vượt xa mô tả công việc lúc nhận, đừng chỉ than quá tải; hãy đo phần việc tăng thêm bằng con số trong vài tuần, rồi đưa cho quản lý ba lựa chọn rõ ràng: bớt việc cũ, có người hỗ trợ, hoặc điều chỉnh chức danh và thu nhập cho đúng phần việc mới. Đề nghị có số liệu và có phương án dễ được nghe hơn nhiều so với một lời than.
Không phải việc thêm nào cũng là thiệt. Có việc thêm là cơ hội học, là bước đệm để lên vị trí cao hơn. Điều làm nó thành vấn đề là khi việc thêm trở thành vĩnh viễn mà không ai nhắc đến chuyện ghi nhận. Bài này giúp bạn phân biệt hai trường hợp đó và nói chuyện đúng lúc.
Tình huống mẫu: Minh và chiếc ghế trống bên cạnh
Minh làm nhân viên kinh doanh nội địa cho một công ty phân phối thiết bị ở Hải Phòng. Hợp đồng và mô tả công việc ghi rõ: chăm sóc khách hàng khu vực, lên đơn, theo dõi công nợ. Bốn tháng trước, đồng nghiệp phụ trách xuất nhập khẩu nghỉ việc. Trưởng phòng nhờ Minh "đỡ tạm" phần chứng từ hải quan và làm việc với hãng tàu. Bốn tháng sau, ghế bên cạnh vẫn trống, Minh làm cả hai phần việc, về muộn ba buổi mỗi tuần.
Minh không ghét việc mới; anh học được nhiều và thấy mình làm được. Nhưng anh nhận ra không ai còn nhắc đến chuyện tuyển người, và trong buổi đánh giá quý, phần việc xuất nhập khẩu không được nhắc tới một chữ. Phần việc đó đã trở thành vô hình: đủ quan trọng để giao cho Minh, nhưng không đủ quan trọng để được tính.
Đây là mẫu hình rất phổ biến. "Đỡ tạm" không có ngày kết thúc thì sẽ thành mặc định. Muốn thay đổi, Minh phải làm cho phần việc đó hiện ra bằng con số và đặt nó lên bàn đúng lúc, chứ không đợi ai tự nhận ra.
Đo phần việc tăng thêm trong hai đến bốn tuần
Trước khi nói chuyện, hãy ghi lại một cách đơn giản. Bạn không cần phần mềm, một bảng như dưới đây trong sổ tay là đủ.
| Cột cần ghi | Ghi gì | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Đầu việc | Tên việc cụ thể: làm tờ khai, gọi hãng tàu, đối chiếu chứng từ | Để người nghe thấy rõ việc, không chỉ nghe "nhiều việc" |
| Thuộc mô tả công việc gốc hay không | Có hoặc không | Tách phần việc đúng vai với phần việc thêm |
| Thời gian mỗi tuần | Số giờ ước tính | Cho thấy quy mô, không phải cảm giác |
| Ai giao | Người giao, qua kênh nào | Cho thấy việc thêm là được giao chính thức, không phải tự ôm |
| Kết quả | Lô hàng thông quan, hồ sơ hoàn thành, lỗi tránh được | Cho thấy giá trị mang lại cho công ty |
Sau vài tuần, Minh đã đủ cơ sở để nói: "Phần việc xuất nhập khẩu chiếm của em khoảng mười hai giờ mỗi tuần, tức hơn một phần ba thời gian làm việc." Câu đó nặng hơn nhiều so với "dạo này em quá tải".
Lưu ý chỉ ghi thời gian ở mức ước tính hợp lý, đừng phóng đại. Một con số bị phát hiện là thổi phồng sẽ làm mất uy tín của cả bảng.
Các hướng đề nghị và khi nào chọn hướng nào
Không có một đáp án đúng cho mọi người. Chọn hướng nào tuỳ vào việc bạn có muốn giữ phần việc mới hay không, và công ty đang ở hoàn cảnh nào.
| Hướng | Hợp khi | Câu đề nghị mẫu |
|---|---|---|
| Bớt việc cũ hoặc trả lại việc mới | Bạn không muốn làm lâu dài phần việc mới, hoặc nó lệch hẳn hướng nghề của bạn | "Em đề nghị phần chứng từ chuyển lại khi có người mới, và mình đặt mốc tuyển trong tháng tới." |
| Có người hỗ trợ | Bạn muốn giữ việc mới nhưng không thể làm hết một mình | "Em giữ phần làm việc với hãng tàu, phần nhập liệu chứng từ xin thêm một bạn hỗ trợ bán thời gian." |
| Điều chỉnh chức danh và thu nhập | Bạn muốn nhận hẳn phần việc mới như một phần vai trò của mình | "Em sẵn sàng nhận hẳn mảng này. Em đề nghị cập nhật mô tả công việc, chức danh và mức lương tương ứng với phạm vi mới." |
| Kết hợp, có thời hạn | Công ty đang khó tuyển, bạn sẵn lòng gánh thêm một thời gian | "Em làm cả hai đến hết quý, kèm phụ cấp kiêm nhiệm trong thời gian đó, và mình xem lại vào cuối quý." |
Điều quan trọng là bạn đưa ra đề nghị, không chỉ nêu vấn đề. Quản lý bận rộn thường phản ứng tốt hơn với một phương án có sẵn để gật hoặc sửa, so với một câu hỏi mở "anh tính sao".
Chọn thời điểm và cách mở lời
Đặt lịch, đừng nói vội ở hành lang. "Dạ anh ơi, tuần này anh cho em hai mươi phút được không ạ? Em muốn trao đổi về phân chia công việc từ khi chị Ngân nghỉ."
Mở bằng việc chung, không bằng than thở. "Bốn tháng qua em đã làm thêm phần xuất nhập khẩu. Em ghi lại khối lượng để anh xem, và em có vài đề nghị để phần này chạy ổn lâu dài."
Thời điểm tốt. Trước kỳ đánh giá, trước kỳ lập ngân sách, ngay sau khi phần việc thêm mang lại kết quả rõ, hoặc khi công ty bắt đầu tính tuyển người. Thời điểm kém là giữa đợt cao điểm khi quản lý đang rối.
Không biến buổi nói chuyện thành tối hậu thư. Tránh câu "không tăng lương thì em không làm phần đó nữa" ngay lần đầu. Nếu buổi đầu không có kết quả, bạn vẫn còn những bước tiếp theo; tối hậu thư thì chỉ dùng được một lần.
Đừng so sánh với lương của đồng nghiệp. Nói về phạm vi việc của bạn và giá trị nó mang lại. Nhắc đến lương người khác vừa khó kiểm chứng, vừa dễ làm câu chuyện chệch sang hướng khác.
Mô tả công việc và hợp đồng: biết để nói đúng mực
Mô tả công việc thường được đính kèm hoặc dẫn chiếu trong hợp đồng lao động, và công việc phải làm là một nội dung của hợp đồng. Điều đó không có nghĩa là bạn chỉ được làm đúng từng chữ trong bản mô tả; nhiều bản mô tả có dòng "các công việc khác theo phân công của quản lý". Nhưng khi phần việc thêm lớn, kéo dài và thuộc hẳn một vai trò khác, đó là lý do chính đáng để đề nghị cập nhật hợp đồng hoặc phụ lục.
Pháp luật lao động cũng có quy định về việc tạm thời chuyển người lao động sang làm công việc khác so với hợp đồng, kèm điều kiện về thời hạn và tiền lương. Các mốc cụ thể nên tra văn bản hiện hành, hỏi bộ phận nhân sự hoặc cơ quan quản lý lao động. Trong buổi nói chuyện với quản lý, bạn không cần viện dẫn điều luật; chỉ cần biết rằng việc đề nghị cập nhật hợp đồng khi phạm vi công việc thay đổi là bình thường, không phải đòi hỏi quá đáng.
Nếu sau khi nói chuyện bạn vẫn bị giao một phần việc hoàn toàn khác loại trong thời gian dài mà không có thoả thuận nào, hãy hỏi công đoàn hoặc người có chuyên môn về quyền của mình.
Sau buổi nói chuyện: giữ mốc và theo dõi
Dù kết quả buổi nói chuyện là gì, hãy gửi một email ngắn trong ngày tóm tắt những gì đã thống nhất. Ví dụ: "Dạ em xin ghi lại theo trao đổi chiều nay: em tiếp tục làm phần chứng từ xuất nhập khẩu đến hết tháng Ba, phòng sẽ đăng tuyển trong tuần tới, và mình xem lại phân chia công việc vào đầu tháng Tư." Email này biến lời hứa thành mốc mà cả hai bên cùng thấy.
Nếu quản lý chưa trả lời được ngay vì cần hỏi cấp trên, hãy hỏi khi nào có câu trả lời, rồi ghi vào lịch của bạn. Đến hạn mà chưa có tin, nhắc nhẹ một lần: "Dạ anh ơi, em hỏi lại về đề nghị phân chia công việc hôm trước, anh đã có thông tin từ chị giám đốc chưa ạ?" Nhắc đúng hẹn cho thấy bạn nghiêm túc, không phải phàn nàn cho qua.
Trong thời gian chờ, tiếp tục ghi bảng khối lượng việc. Nếu đến mốc xem lại mà mọi thứ vẫn như cũ, bạn có số liệu dài hơn để nói chuyện lần hai, lần này có thể với cả bộ phận nhân sự. Và nếu sau vài lần mọi thứ vẫn không đổi, đó là thông tin để bạn cân nhắc hướng đi của mình một cách bình tĩnh, chứ không phải trong lúc bực bội.
Cái không cần làm, và chỗ hay sai
Một số phản ứng phổ biến lại làm vị thế của bạn yếu đi. Tránh được chúng là đã thương lượng tốt hơn một nửa.
- Làm cố cho xong rồi âm thầm kiệt sức: quản lý không biết bạn đang quá tải nếu bạn không nói.
- Cố tình làm kém phần việc thêm để "bị trả lại": dễ bị đánh giá sai về năng lực chung của bạn.
- Chờ đến lúc nghỉ việc mới nói: lúc đó không còn gì để thương lượng, chỉ còn trách móc.
- Nói chung chung "em nhiều việc quá": không có con số thì không có cơ sở để quyết định.
- Nhận thêm mà không hỏi thời hạn: "tạm" không có ngày kết thúc sẽ thành vĩnh viễn.
Lần tới khi được nhờ "đỡ tạm", hãy hỏi ngay một câu: "Dạ em nhận, anh cho em biết dự kiến đến khi nào có người phụ trách ạ?" Câu hỏi đó đặt mốc từ đầu, và cho bạn cơ sở để quay lại bàn khi mốc qua.
Ngược lại, nếu bạn thật lòng muốn thử sức với mảng việc mới, đừng ngại nói điều đó ra. Một câu như "em muốn học thêm mảng này và sẵn sàng nhận lâu dài nếu vai trò được ghi nhận" mở đường cho cuộc nói chuyện về chức danh mới, thay vì chỉ là chuyện chia việc.
Câu hỏi thường gặp
Từ chối việc ngoài mô tả công việc có được không?
Tuỳ tính chất và thời gian của việc đó. Việc phát sinh ngắn hạn liên quan đến vai trò thường khó từ chối. Việc thuộc hẳn vai trò khác và kéo dài thì nên thương lượng thay vì từ chối thẳng. Nếu bị chuyển hẳn sang việc khác, hãy hỏi bộ phận nhân sự hoặc người có chuyên môn.
Nên đợi bao lâu mới nói chuyện về việc thêm?
Ghi lại khoảng hai đến bốn tuần để có số liệu, rồi đặt lịch nói chuyện. Đợi lâu hơn ba tháng thì việc thêm dễ bị coi là mặc định. Tốt nhất là hỏi thời hạn ngay khi nhận việc thêm.
Đề nghị phụ cấp kiêm nhiệm thì nói con số thế nào?
Bạn có thể hỏi công ty có quy chế phụ cấp kiêm nhiệm không và mức áp dụng ra sao. Nếu không có, hãy đề nghị dựa trên phần thời gian bạn dành cho việc thêm, và nói rõ đó là đề nghị để hai bên cùng bàn.
Quản lý nói đây là cơ hội học hỏi, không có tăng lương thì sao?
Cơ hội học hỏi là thật, nhưng cần có điểm dừng. Bạn có thể đồng ý trong một thời gian xác định và xin hẹn xem lại vào một mốc cụ thể, ghi lại bằng email. Nếu đến mốc vẫn không có thay đổi, bạn đã có thông tin để tính bước tiếp.
Có cần sửa hợp đồng khi phạm vi công việc thay đổi không?
Khi thay đổi lớn và lâu dài, nên đề nghị cập nhật mô tả công việc, chức danh bằng phụ lục hợp đồng. Điều này bảo vệ cả hai bên, và giúp bạn có cơ sở khi đánh giá hoặc khi chuyển việc sau này.
Đồng nghiệp cũng bị dồn việc thì có nên đề nghị chung không?
Có thể, nếu mỗi người có số liệu riêng và đề nghị cụ thể. Nói chung với tư cách cả nhóm giúp quản lý thấy vấn đề ở mức tổ chức, nhưng nên tránh biến buổi gặp thành phàn nàn tập thể.